Hệ thống các đơn vị trực thuộc Tổng cục CNQP bao gồm các nhà máy sản xuất, viện nghiên cứu và các kho bảo quản vật tư, vũ khí, trang bị kỹ thuật (VKTBKT). Các đơn vị chủ yếu đóng quân tại khu vực đồng bằng, trung du, miền núi phía Bắc và dọc ven biển. Mối đe dọa từ biến đổi khí hậu, môi trường biển và nước biển dâng có tác động trực tiếp đến an toàn, hiệu quả và tính liên tục trong sản xuất CNQP. Các tác động này có mức độ khác nhau tùy theo khu vực đóng quân của các đơn vị nhưng nổi bật là các yếu tố: nắng nóng cực đoan, lũ lụt - đe dọa đến dây chuyền công nghệ cao; thời tiết cực đoan - đứt gãy chuỗi cung ứng; nước biển dâng và ăn mòn - thách thức cho các nhà máy đóng tàu.
Tại Việt Nam, nhiệt độ trung bình ngày hè những năm gần đây dao động từ 35oC-38oC, có thời điểm vượt trên 42ºC. Sự gia tăng nhiệt độ và nền nhiệt duy trì liên tục ở mức cao đã làm giảm hiệu suất làm việc của máy móc, thiết bị. Dây chuyền, trang thiết bị sản xuất hiện đại của các nhà máy gia công cơ khí chính xác (như Z111, Z117, Z125...) hoặc các dây chuyền đòi hỏi yêu cầu nghiệm ngặt về môi trường hoạt động (như Z129, Z181, Z199...) hoạt động chập chờn, không ổn định, có nguy cơ cháy nổ, chập điện; thường xuyên phải bảo dưỡng, sửa chữa, gây gián đoạn sản xuất. Các nhà máy thuộc khối sản xuất thuốc phóng, thuốc nổ, hỏa thuật, hỏa cụ, pháo hoa và các kho dự trữ, cất giữ vật tư, thiết bị, VKTBKT tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất an toàn và cần phải đầu tư, xây dựng các hệ thống ổn định nhiệt độ, hệ thống giám sát, báo động theo các công đoạn sản xuất với chi phí lớn.
.jpg)
Bến cảng phục vụ đóng mới và sửa chữa tàu luôn được Tổng công ty Sông Thu (Tổng cục CNQP) bảo đảm sạch sẽ. Ảnh: CTV
Nắng nóng kéo dài cũng làm tăng nhu cầu điện phục vụ hệ thống làm mát, tạo áp lực lên lưới điện quốc gia. Đồng thời, nhiệt độ cao ảnh hưởng trực tiếp tới sức khỏe và năng suất làm việc của người lao động. Các đơn vị sản xuất ngoài trời (như đóng mới, sửa chữa tàu) hoặc đóng quân tại khu vực nắng nóng (Long Bình - Đồng Nai, Sơn Tây - Hà Nội) buộc phải điều chỉnh hoạt động sản xuất, thay đổi thời gian làm việc để đảm bảo an toàn.
Đối với các đơn vị đóng quân tại khu vực đồng bằng, trung du, miền núi phía Bắc, thời tiết cực đoan với mức độ ngày càng nghiêm trọng đã ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn con người, thiết bị, tiến độ sản xuất và hạ tầng kỹ thuật. Các hiện tượng mưa lớn kéo dài, sạt lở, lũ lụt diễn ra thường xuyên làm tê liệt hệ thống giao thông, gây gián đoạn, thậm chí đứt gãy chuỗi cung ứng nguyên vật liệu đầu vào cũng như làm chậm trễ quá trình giao, nhận hàng hóa. Trong những năm gần đây, một số nhà máy đóng quân tại Thái Nguyên, Lào Cai, Hải Phòng thường xuyên đối diện với nguy cơ ngập lụt, sạt lở; một số cơ sở sản xuất có thời điểm bị cô lập do mưa lớn, lũ lụt gây ngập nhà xưởng (như Z115, Z127, Z131, Z173, Z183, Kho K602). Theo số liệu thống kê của Tổng cục CNQP, từ năm 2024 đến nay, các cơn bão mạnh đã gây thiệt hại đáng kể tại các đơn vị. Cụ thể: Tháng 9/2024, bão Yagi gây thiệt hại khoảng 20 tỷ đồng, làm sập, nứt 6 công trình (cổng, nhà kho, bờ kè, cầu nội bộ…), hỏng đường giao thông nội bộ, tốc hơn 11.000m² mái tôn nhà xưởng, vỡ 1.232m² cửa kính, đổ 1.200m tường rào và 500 cây xanh. Tháng 7/2025, bão Wipha gây thiệt hại hàng trăm triệu đồng cho Nhà máy Z127, làm tốc 880m² mái tôn, tấm sáng nhà xưởng, nhà để xe và hư hại nhiều hạng mục khác.
Đối với các nhà máy đóng mới, sửa chữa tàu quân sự, có vị trí đóng quân tại khu vực ven biển, đang chịu tác động của nhiều yếu tố từ biến đổi khí hậu, môi trường biển và nước biển dâng. Trong đó, hiện tượng thủy triều, nước biển dâng đã từng bước ăn mòn, phá hỏng hạ tầng, hệ thống giao thông, làm yếu nền móng công trình; gây ra hiện tượng võng lún và rung chấn khi có các phương tiện vận chuyển vật tư, thành phẩm đi lại. Ngoài ra, độ ẩm cao, hàm lượng muối lớn và gió biển thường xuyên thổi mạnh đã gây ra các hiện tượng ăn mòn điện hóa trên bề mặt kim loại: kết cấu thép, đường ống dẫn nước, hệ thống làm mát, chiếu sáng và đặc biệt là thiết bị điện tự động hóa bị xuống cấp nhanh chóng. Nhiều trường hợp ăn mòn đã dẫn tới những sự cố nghiêm trọng trong sản xuất như rò rỉ chất độc, thủng sàn và vách công trình thủy công, đứt cáp sàn nâng hạ tàu…
.jpg)
Hệ thống kiểm soát, ngăn ngừa khí thải, chất thải công suất lớn của Nhà máy Z195. Ảnh: MAI PHƯƠNG
Trước những tác động ngày càng gia tăng của biến đổi khí hậu, môi trường biển và hiện tượng nước biển dâng, Tổng cục CNQP đã chủ động triển khai nhiều giải pháp đồng bộ, quyết liệt nhằm duy trì hoạt động sản xuất, giảm thiểu thiệt hại và nâng cao khả năng ứng phó của các đơn vị trực thuộc. Trong đó, Tổng cục CNQP đã ban hành nhiều văn bản chỉ đạo, hướng dẫn và yêu cầu các đơn vị đưa công tác bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu vào nghị quyết lãnh đạo, kế hoạch hằng năm để triển khai thực hiện.
Các nhà máy đóng quân tại khu vực ven biển đã tiến hành gia cố, kè bờ những công trình bị xói lở; sửa chữa cục bộ nền bị lún, nứt; hạn chế tải trọng khai thác ở các khu vực có nguy cơ mất an toàn. Các đơn vị chủ động nghiên cứu, ứng dụng vật liệu chống ăn mòn như thép chống gỉ, sơn epoxy cho kết cấu thép nhà xưởng; đồng thời tăng cường bảo dưỡng định kỳ các máy móc, thiết bị và công trình thủy công.
Đối với nắng nóng kéo dài, các đơn vị đã chủ động đầu tư hệ thống thông gió, phun sương, xây dựng hồ điều hòa không khí, tăng cường diện tích cây xanh... Tại các phân xưởng, kho đặc thù (có yêu cầu cao về môi trường hoạt động và phòng, chống cháy nổ), các đơn vị đã trang bị đầy đủ hệ thống quạt phòng nổ, ổn định nhiệt độ, các trang thiết bị, phương tiện cứu hỏa theo quy định. Các nhà máy sản xuất thuốc phóng, thuốc nổ, pháo hoa tăng cường lắp đặt hệ thống kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm cho khu sản xuất, kho lưu trữ; lắp hệ thống phun nước tản nhiệt trên mái nhà. Bên cạnh đó, các đơn vị đã chủ động điều chỉnh giờ làm việc linh hoạt; bố trí thời gian nghỉ giữa ca, hết ca hợp lý để đảm bảo sức khỏe cho người lao động.
Trong bối cảnh thời tiết diễn biến phức tạp, bất thường, các đơn vị đã chủ động bám nắm thông tin để có biện pháp ứng phó kịp thời. Duy trì nghiêm chế độ trực ban, sẵn sàng chiến đấu và thành lập Ban chỉ đạo phòng, chống thiên tai. Định kỳ hằng năm, một số đơn vị đóng quân tại khu vực vùng núi như Z121, Z129, Z183, Kho K602 đã chủ động phối hợp với Viện Kỹ thuật công trình đặc biệt (Học viện Kỹ thuật quân sự) thực hiện khảo sát, đánh giá nguy cơ sạt lở, trượt taluy tại khu vực sản xuất để kịp thời có phương án xử lý.
Song song với đó, các nhà máy tổ chức quan trắc môi trường, kiểm tra chất lượng nguồn nước; lắp đặt hệ thống xử lý nước và khí thải công nghiệp; thu gom, xử lý chất thải nguy hại theo quy định. Trong đó, Nhà máy Z195 (đơn vị duy nhất trong Tổng cục CNQP sản xuất thuốc phóng với mức độ độc hại lớn) đã chủ động đầu tư hệ thống kiểm soát, ngăn ngừa khí thải, chất thải hiện đại, công suất lớn để không phát tán chất độc hại ra ngoài môi trường vượt ngưỡng cho phép. Đối với các loại thuốc phóng, thuốc nổ, thuốc pháo hoa hỏng, cặn thuốc nổ, các chất nguy hiểm cháy nổ đặc thù... các đơn vị đã tổ chức vệ sinh công nghiệp, xử lý tiêu hủy theo đúng quy trình bảo đảm an toàn, hiệu quả, bảo vệ môi trường.
Mặc dù đã triển khai hàng loạt giải pháp nhằm giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu, các đơn vị thuộc Tổng cục CNQP vẫn gặp không ít khó khăn. Các giải pháp phòng, chống biến đổi khí hậu, môi trường biển và nước biển dâng vẫn mang tính cục bộ, tạm thời, không thể khắc phục triệt để các tác động trên phạm vi rộng nếu không có sự phối hợp, hiệp đồng chặt chẽ, tham gia tích cực của toàn xã hội. Bên cạnh đó, việc bảo đảm nguồn lực cho đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, trang thiết bị công nghệ sản xuất xanh, sạch, tuần hoàn và bổ sung hệ thống làm mát, thông gió, ổn định nhiệt độ... còn nhiều hạn chế.
Từ những kinh nghiệm thực tiễn trong ứng phó với tác động của biến đổi khí hậu, môi trường biển, nước biển dâng và những khó khăn, vướng mắc trong quá trình triển khai thực hiện, Tổng cục CNQP đề ra một số giải pháp nhằm bảo đảm hoạt động sản xuất ổn định, bền vững như sau:
Thứ nhất, các đơn vị cần quán triệt và thực hiện nghiêm các hướng dẫn, chỉ đạo của cấp có thẩm quyền về bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu, môi trường biển và nước biển dâng; đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao ý thức trách nhiệm của cán bộ, công nhân viên, người lao động về bảo vệ môi trường, phòng chống thiên tai. Thông qua công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức sẽ giúp mỗi tổ chức và cá nhân chủ động tham gia một cách có trách nhiệm đối với hoạt động bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu, nhất là đối với những tình huống thời tiết cực đoan, dị thường, góp phần bảo vệ tính mạng, tài sản của Nhà nước, đơn vị và nhân dân trên địa bàn đóng quân.
Thứ hai, các đơn vị chủ động rà soát, hoàn thiện quy hoạch xây dựng cơ sở hạ tầng bảo đảm tính hợp lý, khoa học, ứng phó tốt với những diễn biến phức tạp của biến đổi khí hậu. Trong đó, nghiên cứu bố trí nhà xưởng, kho tàng, đường giao thông, hệ thống thoát nước, cây xanh, hồ điều hòa... phù hợp quy trình công nghệ. Đẩy mạnh chuyển đổi xanh trong hoạt động sản xuất; tăng cường sử dụng các vật tư, vật liệu sản xuất thân thiện với môi trường. Tập trung nghiên cứu phát triển các sản phẩm lưỡng dụng mới, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế về phát thải. Triển khai các giải pháp để từng bước giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, chuyển sang năng lượng sạch như điện mặt trời, điện gió.
Thứ ba, tăng cường đầu tư kỹ thuật và công nghệ ứng phó biến đổi khí hậu, môi trường biển và nước biển dâng. Thường xuyên bảo dưỡng, nâng cấp hệ thống xử lý môi trường, làm mát, thông gió, điều hòa; bổ sung hệ thống chống sét và định kỳ tổ chức kiểm tra, khơi thông cống rãnh, gia cố nhà xưởng, che chắn vật tư, thiết bị, hàng hóa trước mùa mưa bão. Đầu tư các hệ thống xử lý môi trường, phương tiện, trang thiết bị phòng, chống thiên tai theo từng giai đoạn. Trong đó, các nhà máy đóng tàu ven biển cần nghiên cứu các phương án triển khai xây dựng hệ thống kè bờ, đê ngăn nước, gia cố khu vực sạt lở, xói mòn; đắp mái taluy, khoan cọc nhồi, cọc bê tông để gia cố hệ thống cầu cảng; tổ chức nạo vét cảng định kỳ và có các giải pháp cụ thể nhằm giảm ảnh hưởng của hiện tượng ăn mòn điện hóa trên bề mặt kim loại. Các nhà máy sản xuất pháo hoa, thuốc phóng, thuốc nổ tăng cường lắp đặt các hệ thống kiểm soát ổn định nhiệt độ, độ ẩm; xây dựng, gia cố các taluy, ụ đất chắn nổ tại các khu vực sản xuất. Các nhà máy gia công cơ khí chính xác, sản xuất linh kiện điện, điện tử tăng cường công tác kiểm tra, bảo trì, bảo dưỡng các loại vật tư, thiết bị; đặc biệt là bảo đảm các thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn, môi trường hoạt động ổn định trong các điều kiện thời tiết khắc nghiệt.
Thứ tư, tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan, ban, ngành, địa phương và phát huy trách nhiệm của toàn xã hội để triển khai đồng bộ các giải pháp ứng phó. Các đơn vị cần chủ động xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành và cung cấp, chia sẻ thông tin về môi trường, điều kiện tự nhiên, khí hậu tại các khu vực đóng quân để đồng bộ hóa dữ liệu giữa bộ, ngành, địa phương phục vụ xây dựng các quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn về môi trường và kết hợp giữa pháp luật, khoa học kỹ thuật để xây dựng các giải pháp ứng phó phù hợp. Đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, sáng kiến cải tiến kỹ thuật, ứng dụng công nghệ 4.0, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, quản trị kỹ thuật và hợp tác với các chuyên gia, tổ chức chuyên môn để triển khai đồng bộ các giải pháp bảo vệ môi trường, kịp thời xử lý, ứng phó khi có tình huống, sự cố xảy ra tại đơn vị.
Ứng phó với biến đổi khí hậu, môi trường biển và nước biển dâng là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Do vậy, cần có sự chung tay, góp sức và phối hợp, hiệp đồng chặt chẽ từ các bộ, ngành, cơ quan, đơn vị, địa phương để tạo nên "lá chắn" vững chắc trước thiên tai, biến đổi khí hậu. Đây chính là nền tảng để Tổng cục CNQP hoàn thành tốt nhiệm vụ, góp phần xây dựng Quân đội chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.
Thiếu tướng, TS. PHẠM THANH KHIẾT
Phó Chủ nhiệm kiêm Tham mưu trưởng Tổng cục Công nghiệp quốc phòng
*Bài tham luận tại Hội thảo khoa học "Quân đội bảo vệ vững chắc chủ quyền, an ninh quốc gia gắn với quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường, chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu và khắc phục sự cố môi trường biển và đảo tại Việt Nam".