Vài nét về phương tiện hàng hải không người lái quân sự

SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN

Quá trình hình thành và phát triển của các phương tiện hàng hải không người lái quân sự có thể chia thành 3 giai đoạn, gồm:

Giai đoạn thăm dò: Năm1898, tại Triển lãm Điện tích đầu tiên ở Madison Square Garden, New York (Mỹ), nhà phát minh Nikola Tesla gây tiếng vang lớn khi giới thiệu chiếc thuyền điều khiển từ xa Teleautomaton bằng tín hiệu sóng vô tuyến, đánh dấu việc sử dụng công nghệ điều khiển từ xa không dây đầu tiên trong lịch sử loài người. Trong Thế chiến thứ II, Đức quốc xã sử dụng công nghệ điều khiển từ xa bằng dây dẫn để triển khai các tàu không người lái FL-Boote tấn công tàu cảm tử của quân Đồng minh. Cuối những năm 1940, Mỹ đi đầu phát triển thành công phương tiện dưới nước điều khiển từ xa CURV, chủ yếu dùng để tìm kiếm và trục vớt máy bay rơi xuống biển. Đến đầu thời kỳ Chiến tranh Lạnh, Liên Xô và Mỹ đã sử dụng USV để huấn luyện quân sự.

Tàu ngầm không người lái Haishen 6000 của Trung Quốc.   Ảnh: CTV

Giai đoạn đột phá công nghệ: Vào những năm 1980, sự phát triển của công nghệ máy tính và cảm biến dẫn đến sự phát triển vượt bậc của các USV và UUV (bao gồm phương tiện tự hành dưới nước AUV và phương tiện lặn điều khiển từ xa ROV). Đến đầu thế kỷ XXI, cùng với sự mở rộng của công nghệ thông tin dân sự, định vị GPS, dẫn đường quán tính và công nghệ sonar, các phương tiện này cho thấy tiềm năng trong lĩnh vực dân sự như lập bản đồ đáy biển, thăm dò biển sâu và giám sát môi trường. Ở lĩnh vực quân sự, chúng được sử dụng trong các hoạt động chống tàu, chống khủng bố, chống thủy lôi và giám sát hàng hải.

Giai đoạn cạnh tranh chiến lược: Hiện nay, công nghệ không người lái phát triển vượt bậc. Cuộc xung đột Nga-Ukraine trở thành nơi thử nghiệm toàn diện cho các phương tiện hàng hải không người lái quân sự. Các cường quốc quân sự như Nga, Mỹ đã có chiến lược rõ ràng để thúc đẩy sự phát triển các loại phương tiện này, như "Kế hoạch Chiến lược hệ thống không người lái" của Mỹ, "Chiến lược phát triển hệ thống máy bay không người lái đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2035" của Nga. 

MUMV khó bị phát hiện, có thể giám sát liên tục ở vùng biển trọng yếu, tích hợp liền mạch thông tin vệ tinh, tạo thành bản đồ hoạt động theo thời gian thực; góp phần nâng cao khả năng cảnh báo sớm, tạo lợi thế cạnh tranh chiến lược, đóng vai trò quyết định đối với các cuộc xung đột tiềm tàng.

RỦI RO VÀ THÁCH THỨC

Sự phát triển nhanh chóng của các MUMV với công nghệ tiên tiến, nhất là trí tuệ nhân tạo (AI) đang đặt ra những rủi ro, thách thức đa dạng. Trước hết, các MUMV chủ yếu dựa vào điều khiển từ xa, do đó, dễ bị phát hiện, gây nhiễu hoặc gián đoạn, bị thu giữ và phá hủy, dẫn đến mất kiểm soát, thiệt hại về tài sản và lộ bí mật quân sự. Bên cạnh đó, các tổ chức khủng bố, nhóm cướp biển hay công ty quân sự tư nhân có thể thâu tóm và lạm dụng phi pháp công nghệ, gây ra mối đe dọa nghiêm trọng đối với an ninh hàng hải quốc tế. Không những thế, sự sai lệch, thiếu sót về thông tin và truyền dữ liệu có thể xảy ra trong môi trường hàng hải phức tạp, gây sai sót trong ra quyết định và truyền đạt mệnh lệnh tác chiến, dẫn đến các sự cố tấn công, đánh bom sai mục tiêu hay va chạm giữa các phương tiện, ảnh hưởng lớn đến tác chiến. Hơn nữa, sự phát triển mạnh mẽ của các MUMV còn có thể thúc đẩy các cường quốc hàng hải khởi xướng cuộc chạy đua vũ trang mới, đặt ra thách thức đối với pháp luật hàng hải quốc tế.

Công ty Saronic Technologies (Mỹ) hạ thủy tàu không người lái cỡ trung Marauder MR-001.   Ảnh: Internet

Mặt khác, sự phát triển nhanh chóng của MUMV đang làm thay đổi cán cân quyền lực trên biển nhưng lại thiếu các khung pháp lý và định chế rõ ràng trong luật biển hiện đại. Công ước Liên Hợp Quốc về Luật biển (UNCLOS) chưa lường trước được sự phát triển nhanh chóng của MUMV, dẫn đến những lỗ hổng về địa vị pháp lý, thẩm quyền và chuẩn mực hành vi. Do đó, cần phải có sự điều chỉnh về mặt pháp lý đối với nghiên cứu, phát triển và triển khai các loại MUMV nhằm đảm bảo rằng chúng góp phần thúc đẩy trật tự an ninh hàng hải quốc tế. Cộng đồng quốc tế cần thiết lập các tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật để đảm bảo việc thiết kế, sản xuất và sử dụng các phương tiện này tuân thủ yêu cầu an toàn và đạo đức. Đồng thời, có biện pháp kiểm soát nhằm ngăn chặn các thực thể phi nhà nước thâu tóm công nghệ phương tiện hàng hải không người lái như thiết lập các cơ chế kiểm soát xuất khẩu và bảo mật công nghệ, quản lý nghiêm ngặt đối với các công nghệ cốt lõi và linh kiện chế tạo…

Tăng cường các quy định pháp luật, thúc đẩy hợp tác công nghệ toàn diện, giảm thiểu rủi ro nhằm đảm bảo hệ thống các phương tiện hàng hải không người lái quân sự phục vụ mục tiêu duy trì hòa bình và an ninh hàng hải.  

ĐỊNH HÌNH LẠI AN NINH HÀNG HẢI

Theo giới quân sự, từ quá trình hình thành, phát triển đến vai trò trong thực chiến hiện nay, các phương tiện hàng hải quân sự hiện đại đang thay đổi cách các quốc gia bảo vệ vùng biển và kiểm soát các tuyến hàng hải huyết mạch, thể hiện ở một số nội dung sau:

Thứ nhất, tạo dựng nền tảng và nâng cao lợi thế trên "chiến trường" hàng hải. Sử dụng UUV, USV trong khảo sát biển giúp tạo dựng nền tảng xây dựng các chiến trường hàng hải kỹ thuật số có độ chính xác cao, tối ưu hóa các chiến lược tàng hình tàu ngầm và phát hiện sonar, trực tiếp xác định bên nào nắm giữ lợi thế dưới nước. Các MUMV có ưu điểm là khó bị phát hiện, có thể tiến hành giám sát liên tục ở vùng biển tiền tuyến hoặc các kênh trọng yếu, tích hợp liền mạch thông tin vệ tinh, tạo thành bản đồ hoạt động liên tục theo thời gian thực. Đồng thời, dữ liệu thu thập giúp nâng cao khả năng cảnh báo sớm, tạo lợi thế cạnh tranh chiến lược thường trực, trực tiếp định hình lợi thế quân sự, đóng vai trò quyết định đối với các cuộc xung đột tiềm tàng.

Thứ hai, cân bằng sức mạnh bất đối xứng giữa các cường quốc hàng hải. Việc giảm ngưỡng đầu tư ngân sách nhằm đạt được sức mạnh chiến đấu và khả năng răn đe cho phép hầu hết các quốc gia có thể triển khai một cách đa dạng, quy mô lớn và có hệ thống các loại phương tiện này. Bên cạnh đó, các quốc gia có nguồn lực và khả năng kỹ thuật hạn chế có thể tăng cường đầu tư MUMV thông qua hợp tác nghiên cứu và phát triển với các nước khác, mua sắm và cho thuê. 

Thứ ba, giảm thiểu đáng kể rủi ro hải quân. Các MUMV được coi là nền tảng lý tưởng để hoạt động trong môi trường đặc thù, phức tạp hoặc tác chiến cường độ cao với các nhiệm vụ trinh sát tầm gần, tác chiến điện tử, phong tỏa trên biển, thậm chí hỗ trợ các tàu chiến chủ lực trong các cuộc tấn công trong khu vực tiền tuyến của đối phương. Nhờ đó, hiệu quả tác chiến cao, giảm thiểu rủi ro với người lính và hệ thống vũ khí, trang bị.

Thứ tư, thay đổi cán cân sức mạnh hải quân và hiệu quả răn đe. Thông qua các hệ thống mạng lưới, bầy đàn và tự hành, MUMV cho thấy hiệu quả cao trong phối hợp, khả năng tấn công bao phủ và phòng thủ đa tầng; từ đó đặt ra các thách thức nghiêm trọng đối với các tàu chiến mặt nước truyền thống như các nhóm tác chiến tàu sân bay, tàu tấn công đổ bộ... Hơn nữa, hệ thống phòng thủ của các phương tiện truyền thống khó khăn trong việc đánh chặn các USV, UUV chi phí thấp.

Sự phát triển và ứng dụng công nghệ của các phương tiện hàng hải không người lái quân sự đang định hình lại sâu sắc cục diện sức mạnh và trật tự an ninh hàng hải quốc tế. Do đó, cộng đồng quốc tế cần tăng cường các quy định pháp luật, thúc đẩy hợp tác công nghệ toàn diện, giảm thiểu rủi ro nhằm đảm bảo hệ thống các phương tiện này phục vụ mục tiêu duy trì hòa bình và an ninh hàng hải thay vì thúc đẩy một cuộc chạy đua vũ trang mới.  

NGUYÊN LONG