Chúng tôi tìm gặp tìm gặp Thiếu tá QNCN Nguyễn Xuân Định khi anh đang bám máy bám xưởng. Cuộc trò chuyện của chúng tôi diễn ra ngay tại vị trí làm việc của Định.
Theo lời kể của Định, niềm đam mê nghiên cứu khoa học hình thành trong anh khá sớm. Tuổi thơ của anh gắn với những thiết bị điện tử trong nhà, đặc biệt là những thứ mà lũ trẻ thường chỉ biết "xem" chứ ít dám "mổ" như chiếc tivi, radio bố mua về. Riêng Định thì mạnh tay "mổ xẻ" để nhìn cấu tạo bên trong, nên không ít lần bị bố mắng. Nhưng chính sự tò mò ngây thơ ấy là ngọn lửa nhen nhóm cho mối lương duyên với ngành kỹ thuật khi Định theo học Trường Cao đẳng Cơ điện Phú Thọ, sau đó tiếp tục học khoa Kỹ thuật điện - điện tử, Trường Đại học Công nghiệp Việt Trì. Những năm tháng ấy, vừa là hành trình học nghề, vừa là hành trình tự "cải tiến" thói quen tự học, tự tìm hiểu qua sách và thông tin trên mạng.
Ra trường, Nguyễn Xuân Định nhận công tác tại Nhà máy Z183. Bước vào môi trường sản xuất quốc phòng, Định sớm nhận ra một số thiết bị bộc lộ hạn chế về năng suất và độ an toàn. Với tư duy của một người thợ "máu" sáng tạo, anh không thể ngồi yên. Định chia sẻ rằng, cách tốt nhất để phát hiện nhược điểm của dây chuyền là đứng ở vị trí của người công nhân trực tiếp vận hành. Chính tại đó, anh nhìn thấy những thao tác thừa, những bước nguy hiểm và những điểm thiếu đồng bộ mà bản vẽ thiết kế không hiển thị rõ. Từ đó, các sáng kiến của Định dần được định hình rõ nét, cải tiến để giải quyết điểm nghẽn và cải tiến để bảo vệ con người. Năm 2022, Nguyễn Xuân Định được tham gia vào Đội Khoa học kỹ thuật trẻ của Nhà máy, nơi quy tụ những sĩ quan, kỹ sư trẻ cùng chí hướng và đầy tâm huyết. Với Định, sáng kiến tại một nhà máy quốc phòng trước hết phải giải quyết bài toán an toàn, bởi mọi sự cố kỹ thuật đều ảnh hưởng trực tiếp đến nhiệm vụ chính trị của đơn vị. Chính vì vậy, nhiều sáng kiến của anh hướng vào việc giảm thao tác trực tiếp, giảm tiếp xúc nhiệt độ cao, giảm can thiệp thủ công ở những công đoạn nguy hiểm.
Thiếu tá QNCN Nguyễn Xuân Định cùng công nhân kiểm tra dây chuyền xử lý bề mặt phục vụ sản xuất.
Để chúng tôi hình dung rõ hơn, Định đã giới thiệu về chiếc máy thử kín hộp sắt đựng đạn - một sản phẩm đạt Giải thưởng Tuổi trẻ sáng tạo trong Quân đội năm 2024. Trước đây, việc kiểm tra độ kín dựa trên nguyên lý đếm bọt khí trong bể chất lỏng, vừa chậm, vừa thiếu chính xác, lại gây độc hại cho công nhân. Định cùng đồng đội hình thành sáng kiến "Thiết kế, chế tạo máy thử kín hộp sắt đựng đạn sử dụng công nghệ hút chân không". Khi áp dụng nguyên lý mới, độ chính xác trong kiểm tra được nâng cao, nhờ đó nhiều loại hộp sắt mới với yêu cầu kỹ thuật cao được đưa vào sản xuất, người lao động không phải tiếp xúc với bể chất lỏng như phương pháp thử kín cũ.
Còn với sáng kiến "Cơ cấu gắp phôi tự động và đồng bộ hóa thiết bị" của Định đã giúp thay thế hoàn toàn sức người ở công đoạn nguy hiểm nhất. Tại tổ hợp dập ba bước, nơi phôi kim loại được nung đỏ ở nhiệt độ gần 1.000°C để tạo hình vỏ đầu đạn pháo 122mm, 130mm và 152mm, sự hiện diện của cánh tay robot tự động là một bước ngoặt. Trước đây, 4 công nhân phải dùng kẹp thủ công để phối hợp nhịp nhàng dưới sức nóng hầm hập; chỉ cần một sơ suất nhỏ là phôi mất nhiệt hoặc xảy ra tai nạn. Hiện tại, dây chuyền chỉ cần một nhân công giám sát, năng suất tăng gấp 3 lần, loại bỏ hoàn toàn nguy cơ bỏng nhiệt.
Trong nhà máy quốc phòng, an toàn lao động không chỉ nằm trong lời nhắc nhở, mà nằm ở việc thiết kế, chế tạo thiết bị để hạn chế thao tác thủ công. Một trong những sáng kiến của Định về lĩnh vực này là "Thiết kế, chế tạo thiết bị hủy bộ lửa vỏ liều đạn cao xạ 37mm" - đạt giải Nhì cấp Bộ Quốc phòng. Trước đây, nguyên công hủy bộ lửa thực hiện thủ công bằng búa và vật nhọn tác động trực tiếp, rất nguy hiểm, rủi ro cao. Sau khi có sáng kiến, bộ lửa được hủy bằng thiết bị có đĩa quay tự động đưa vỏ liều vào đầu kim hủy, người vận hành không phải tiếp xúc trực tiếp, giúp nâng cao năng suất, bảo đảm an toàn tuyệt đối và làm lợi hơn 1,3 tỷ đồng.
Trong chuỗi thành tích của Nguyễn Xuân Định còn có sáng kiến "Thiết kế, chế tạo lò ủ liên hoàn tự động phôi đồng cỡ 57-152mm". Trong dây chuyền sản xuất vỏ liều, công đoạn ủ kim loại đóng vai trò quyết định đến độ ổn định cơ tính vật liệu; nếu ủ không chuẩn, các nguyên công dập, kéo sau đó sẽ bị sai lệch, gây mất đồng bộ chất lượng sản phẩm. Trước đây, khâu ủ hoàn toàn thủ công. Công nhân phải trực tiếp bưng bê, xoay chuyển phôi nóng trong môi trường nhiệt độ cao, vừa nặng nhọc vừa tiềm ẩn rủi ro mất an toàn. Thực trạng này khiến thời gian chờ kéo dài và nhịp vận hành bị ngắt quãng. Giải pháp "liên hoàn hóa" của Định đã biến lò ủ thành một hệ thống tự động khép kín. Phôi đồng đi vào và ra khỏi lò theo trình tự lập sẵn, giúp chuẩn hóa nhịp sản xuất và tiết kiệm cho đơn vị khoảng 250 triệu đồng. Anh Phạm Hùng Mạnh, công nhân Phân xưởng A5, người trực tiếp vận hành hệ thống, khẳng định: "Từ khi lò ủ liên hoàn đi vào hoạt động, thao tác thủ công được cắt giảm tối đa, nhịp phôi ra vào ổn định, anh em làm việc yên tâm và đỡ mất sức hơn nhiều".
Đối với các dây chuyền sản xuất kinh tế, trọng tâm cải tiến của Nguyễn Xuân Định đặt vào ba mục tiêu: chuẩn hóa thao tác, ổn định thông số và tối ưu hóa tiến độ. Điển hình tại dây chuyền sản xuất bình chữa cháy xuất khẩu, anh cùng cán bộ Phòng Cơ điện đã tối ưu hóa hệ thống điều khiển và thiết kế lại đồ gá chuyên dụng. Cải tiến này giúp ổn định biên dạng mối hàn, giảm thiểu tỷ lệ sản phẩm lỗi phải sửa chữa và rút ngắn thời gian dừng chờ máy, đảm bảo tính đồng nhất giữa các lô hàng lớn. Tại công đoạn xử lý bề mặt bao gồm tẩy rửa, sơn và sấy, các giải pháp kỹ thuật của Định tập trung vào việc đồng bộ hóa nhịp vận hành và kiểm soát chặt chẽ quy trình công nghệ. Sự can thiệp này giúp lớp phủ bề mặt đạt độ bền cao, đều màu - những tiêu chuẩn khắt khe để sản phẩm đáp ứng đầy đủ các chứng chỉ xuất khẩu và kịp tiến độ giao hàng cho đối tác quốc tế.
Câu chuyện về Nguyễn Xuân Định còn gây ấn tượng bởi khía cạnh gia đình. Vợ anh, chị Trần Thị Bích Ngọc, từng du học Singapore và làm việc tại Úc với thu nhập cao. Chị từng muốn anh sang định cư, nhưng Định chọn ở lại vì khát vọng cống hiến cho Công nghiệp quốc phòng Việt Nam. Sự kiên định của anh đã thuyết phục được chị trở về đồng hành cùng anh. Hiện chị đang công tác tại Phòng Nghiên cứu phát triển của Nhà máy.
Xuyên suốt hành trình của Nguyễn Xuân Định là tư duy thực tiễn: làm thế nào để công việc an toàn hơn, năng suất cao hơn và chất lượng chuẩn xác hơn? Từ năm 2018 đến nay, câu trả lời nằm ở 30 sáng kiến, giải pháp kỹ thuật đã được ứng dụng, làm lợi hàng chục tỷ đồng cho Nhà máy. Cá nhân anh đã đạt các giải thưởng cấp Bộ Quốc phòng và 5 giải thưởng Tuổi trẻ sáng tạo trong Quân đội giai đoạn 2018-2025. Anh đạt danh hiệu Chiến sĩ thi đua toàn quân năm 2021 và liên tục nhiều năm là Chiến sĩ thi đua cơ sở. Năm 2025, anh được đề nghị xét tặng Giải thưởng Trần Đại Nghĩa - sự ghi nhận cao quý cho những nỗ lực trong lĩnh vực khoa học kỹ thuật quân sự của Nguyễn Xuân Định.
Thượng tá Trần Lê Chiến, Trưởng phòng Cơ điện Nhà máy Z183 nhận xét: "Đại uý QNCN Nguyễn Xuân Định là người có tính kỷ luật cao, siêng năng, nhiệt tình, say mê nghiên cứu khoa học, việc khó không né, sẵn sàng làm ngày làm đêm, kể cả ngày nghỉ để kịp tiến độ. Sáng kiến của Định góp phần trực tiếp vào việc nâng cấp dây chuyền, nâng cao chất lượng sản phẩm, đảm bảo an toàn cho người lao động".
Bài và ảnh: ĐINH LĂNG