Ở vùng "vàng đen" của Tổ quốc

Tỉnh Quảng Ninh vốn được mệnh danh là "Việt Nam thu nhỏ" với đầy đủ địa hình từ núi non, biển đảo, đồng bằng, trung du và biên giới; sở hữu 632 di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh, nhiều khung cảnh đặc sắc, kỳ vĩ hiếm có bậc nhất Việt Nam như Di sản thế giới UNESCO vịnh Hạ Long, vịnh Bái Tử Long… Nơi đây còn là vùng mỏ than đá lớn nhất nước ta, được ví như vùng "vàng đen" của Tổ quốc. Khi thực dân Pháp xâm lược nước ta lần thứ nhất vào cuối thế kỷ XIX, đã tiến hành khai thác than ở Quảng Ninh, hình thành nên những khu mỏ lớn như: Đông Triều, Uông Bí, Hòn Gai, Cẩm Phả… Câu thơ "cha trốn ra Hòn Gai cuốc mỏ" của nhà thơ Tố Hữu là nói về chuyện dân ta phải đào than cực nhọc ở mỏ Hà Lầm - Hòn Gai thời ấy. Nơi đây cũng gắn liền với sự ra đời và trưởng thành của giai cấp công nhân Việt Nam. Đó là khu mỏ nằm trên dãy núi phía Đông Bắc của thị trấn Hà Lầm, thuộc thị xã Hòn Gai trước đây, nay là phường Hà Lầm của tỉnh Quảng Ninh.

Theo tài liệu Lịch sử Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh, từ những ngày đầu Đảng ta mới ra đời và hoạt động bí mật, rất nhiều đảng viên - nổi bật là 2 nhà lãnh đạo Hoàng Văn Thụ và Vũ Văn Hiếu đã về vùng mỏ để thực hiện "vô sản hóa" và xây dựng phong trào cách mạng, trong đó có mỏ than Hà Lầm. Đồng chí Hoàng Văn Thụ là Ủy viên Ban Thường vụ Xứ ủy Bắc Kỳ, năm 1936 được cử ra Hòn Gai để củng cố các cơ sở Đảng trong phong trào công nhân khu mỏ. Năm 1943, đồng chí bị địch bắt ở Hà Nội, bị giam ở nhà tù Hỏa Lò và bị hành hình ngày 25/4/1944 tại pháp trường Tương Mai. Trước họng súng của quân thù, đồng chí vẫn bày tỏ niềm tin tuyệt đối vào sự nghiệp cách mạng của dân tộc Việt Nam. Chứng kiến tinh thần bất khuất của đồng chí Hoàng Văn Thụ, viên giám thị nhà lao Hỏa Lò đã phải thốt lên: "Thật là một người cộng sản gang thép!".

Còn đồng chí Vũ Văn Hiếu quê ở tỉnh Nam Định, tham gia Đông Dương cộng sản Đảng và hoạt động trong phong trào công nhân mỏ ở Hòn Gai từ trước năm 1930. Khi thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam, đồng chí được cử phụ trách các tổ chức Đảng ở Hòn Gai và Cẩm Phả, sau đó trở thành Bí thư đầu tiên của Khu ủy Quảng Ninh. Đầu năm 1931, đồng chí bị địch bắt, bị kết án 20 năm tù và bị đày ra Côn Đảo. Năm 1936, nhờ sức ép của phong trào Mặt trận Bình dân Pháp, đồng chí được thả về đất liền. Đồng chí Vũ Văn Hiếu tiếp tục về Hòn Gai hoạt động, bị địch bắt lần thứ hai vào cuối năm 1940 và lại bị đày ra Côn Đảo, cùng phòng giam với các đồng chí Lê Duẩn, Nguyễn Văn Linh, Nguyễn Tạo… Trước khi trút hơi thở cuối cùng vì bị đòn roi tra tấn và bệnh tật dày vò, đồng chí Vũ Văn Hiếu đã cởi chiếc áo trao lại cho đồng chí Lê Duẩn và nói: "Tôi nghĩ mãi mà không biết làm việc gì để phục vụ Đảng đến phút cuối cùng. Đồng chí hãy mặc lấy chiếc áo của tôi để sống mà làm việc cho Đảng". Câu chuyện cảm động trên đây đã được nhà thơ Tố Hữu ghi lại trong bài thơ "Ba mươi năm đời ta có Đảng": Chết còn cởi áo cho nhau/Bát cơm dành để người sau ấm lòng…

Tổng Bí thư Lê Duẩn thăm Mỏ than Hà Lầm ngày 28/1/1980. Ảnh: TL

Phát huy truyền thống đất mỏ anh hùng, trong kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, nhân dân và thợ mỏ Hà Lầm phối hợp chặt chẽ với các lực lượng vũ trang anh dũng chiến đấu, lập nhiều chiến công vang dội. Chỉ riêng tháng đầu tiên hưởng ứng Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh (12/1946), lực lượng tự vệ và công nhân Hà Lầm đã tổ chức nhiều trận đánh tiêu hao sinh lực địch, tiêu diệt 30 lính Âu Phi, đốt cháy kho gạo 50 tấn và kho xăng trên 100 tấn của địch, đồng thời tiến hành tiêu thổ kháng chiến ngăn chặn các cuộc hành quân của địch vào vùng tự do. Đặc biệt, trong những năm chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ, Hà Lầm là một trong những trọng điểm bị đánh phá ác liệt. Tiểu đoàn tự vệ Hà Lầm đã đánh trả trên 300 trận không kích của máy bay Mỹ, hỗ trợ phòng không tầm thấp cho các đơn vị cao xạ và tên lửa bắn rơi hàng trăm máy bay... Hơn 500 nam nữ thanh niên thị trấn Hà Lầm, phần lớn là thợ mỏ, đã lên đường chi viện cho tiền tuyến, góp phần làm nên huyền thoại "Binh đoàn Than" độc đáo trong lịch sử chiến tranh cách mạng của dân tộc Việt Nam. Hàng trăm cán bộ, chiến sĩ của "Binh đoàn Than" đã chiến đấu anh dũng, lập công xuất sắc trên các chiến trường, được trao tặng nhiều phần thưởng và danh hiệu cao quý. Tiêu biểu là liệt sĩ Nguyễn Xuân Việt đã được truy phong danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân.

Thiết bị hiện đại khai thác than hầm lò của Công ty cổ phần than Hà Lầm. Ảnh: CTV

Những năm đầu của công cuộc đổi mới đất nước, Công ty cổ phần than Hà Lầm đã chủ động sắp xếp lại tổ chức, tinh giản bộ máy, đổi mới công nghệ, từng bước nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống người thợ mỏ. Từ cuối năm 2009, dự án khai thác than ở độ sâu "âm 300 mét" của Công ty chính thức hoạt động, đánh dấu bước ngoặt lớn trong lịch sử phát triển của ngành than Việt Nam. Đặc biệt, Công ty đẩy mạnh việc nghiên cứu áp dụng công nghệ cơ giới hóa đồng bộ trong quá trình khai thác, góp phần nâng cao sức khỏe cho người lao động, thực hiện mục tiêu "Mỏ xanh - Mỏ sạch - Mỏ hiện đại - Mỏ ít người". Bên cạnh nhiệm vụ sản xuất, kinh doanh, Công ty chú trọng tham gia xây dựng thế trận quốc phòng - an ninh vững chắc trên địa bàn đứng chân. Với những thành tích chiến đấu và lao động sản xuất nổi bật, Công ty đã vinh dự được Đảng và Nhà nước tuyên dương là Đơn vị Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước và Đơn vị Anh hùng Lao động trong thời kỳ đổi mới; được tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Nhất, hạng Nhì, hạng Ba; Huân chương Độc lập hạng Nhất, hạng Nhì và nhiều phần thưởng, danh hiệu cao quý khác.

Lực lượng tự vệ Công ty cổ phần than Hà Lầm kiểm tra bắn đạn thật. Ảnh: CTV

Quảng Ninh hôm nay không chỉ là địa danh hàng đầu trên bản đồ du lịch của đất nước, mà với những "địa chỉ đỏ" như mỏ than Hà Lầm đã giúp nơi đây trở thành nơi giao thoa giữa lịch sử cách mạng và tiềm năng phát triển du lịch bền vững. Những di tích gắn với phong trào công nhân mỏ, với truyền thống đấu tranh kiên cường của các thế hệ cha anh sẽ trở thành điểm đến ý nghĩa, góp phần giáo dục truyền thống, hun đúc lòng yêu nước cho các thế hệ. Nhờ đó, mảnh đất Quảng Ninh không chỉ hấp dẫn bởi cảnh sắc thiên nhiên kỳ vĩ mà còn bởi chiều sâu văn hóa - lịch sử, nơi mỗi địa danh đều mang trong mình câu chuyện về ý chí, nghị lực và tinh thần "Kỷ luật và Đồng tâm" của người thợ mỏ.

MAI NAM THẮNG