Trong lịch sử phát triển vũ khí, trang bị quân sự, mỗi bước tiến lớn của khoa học, công nghệ (KHCN) đều kéo theo những thay đổi sâu sắc về phương thức tác chiến, phương thức tổ chức lực lượng và phương thức xây dựng nền CNQP. Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ chế tạo với việc ứng dụng rộng rãi các cảm biến hồng ngoại, ảnh nhiệt, chip, điện tử, với thuật toán xử lý, điều khiển dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI) đang liên tục mở rộng khả năng của con người trong việc khai thác, chinh phục các không gian trên không, mặt đất, mặt nước và dưới nước vào mục đích quốc phòng, an ninh, kinh tế. Từ đó, sự phát triển của các dòng PTKNL đã tạo ra bước chuyển mới và trở thành một cấu phần quan trọng của vũ khí, trang bị kỹ thuật (VKTBKT) quân sự hiện đại. Điều này đặt ra một vấn đề có ý nghĩa chiến lược đối với CNQP Việt Nam đó là phải từng bước làm chủ công nghệ nền, công nghệ lõi, tiến tới xây dựng hệ sinh thái PTKNL. Các công nghệ trong lĩnh vực PTKNL có thể chia thành 5 nhóm:
Thứ nhất, công nghệ AI, phần mềm, liên kết dữ liệu, tích hợp hệ thống và chống nhiễu. Đây là nhóm công nghệ tạo ra "trí thông minh" và khả năng kết nối của PTKNL, thúc đẩy quá trình chuyển từ điều khiển trực tiếp từng phương tiện sang tự hành thông minh, quản lý và phối hợp nhiều phương tiện. Trong khi đó, công nghệ chống nhiễu làm cho PTKNL duy trì được hoạt động khi bị gây nhiễu gián đoạn tín hiệu điều khiển, hoặc suy giảm liên kết tín hiệu.
Tổng Bí thư Tô Lâm (nay là Tổng Bí thư, Chủ tịch nước) cùng các đại biểu xem sản phẩm UAV do Nhà máy Z199 nghiên cứu chế tạo (tháng 9/2025). Ảnh: MINH TUẤN
Thứ hai, công nghệ cảm biến, định vị, dẫn đường và điều khiển. Các công nghệ này cho phép PTKNL duy trì được khả năng hoạt động tin cậy, chính xác theo thiết kế.
Thứ ba, công nghệ động lực và năng lượng tạo ra các sản phẩm cụ thể là động cơ xăng, động cơ điện sử dụng pin, động cơ tuabin phản lực… tích hợp vào PTKNL. Đây là nhóm công nghệ quyết định các đặc tính của phương tiện như tầm hoạt động, thời gian hoạt động, tải trọng, tốc độ, độ bền và khả năng cơ động; đồng thời tạo nên khả năng tích trữ, điều phối và quản lý năng lượng thông minh, tối ưu.
Thứ tư, công nghệ thân vỏ: cơ khí, composite, nhựa (ép, đúc, tích hợp sơn phủ lên PTKNL), nhóm công nghệ này tạo khung cửa các PTKNL để tích hợp các thành phần, yêu cầu đối với khung là nhẹ, bền, giảm bộc lộ tín hiệu đối với các phương tiện trinh sát, radar, ảnh nhiệt…
Thứ năm, nhóm công nghệ chế tạo và tích hợp các module vật mang. Nhóm này tạo nên tính năng đa dạng của sản phẩm, quyết định khả năng ứng dụng của sản phẩm vào mục đích cụ thể (an ninh, quốc phòng, kinh tế, giải trí…).
"Trong ngắn hạn, trên cơ sở ưu tiên nhóm công nghệ thứ nhất, cần tập trung làm chủ thiết kế; đặt hàng, mua sắm các vật tư, linh kiện đặc chủng; tự chủ chế tạo các module chiến đấu; tích hợp và thử nghiệm thành công một số loại PTKNL điển hình, có tính năng vượt trội".
(Thiếu tướng, TS. Dương Văn Yên)
Để sở hữu các công nghệ trên cần rất nhiều nguồn lực đầu tư, thời gian tích lũy lâu dài. Vì thế đang tồn tại khoảng cách rất lớn trong lĩnh vực PTKNL giữa số ít nước có trình độ KHCN phát triển cao và phần lớn các nước còn lại; tạo ra sự độc quyền tuyệt đối của một số quốc gia trong lĩnh vực công nghệ này. Điều đó đặt ra thách thức rất lớn cho các nước có trình độ KHCN trung bình và thấp khi muốn tham gia cuộc đua phát triển công nghệ PTKNL.
Từ thực tiễn trên thế giới, việc phát triển PTKNL ở Việt Nam nói chung và trong ngành CNQP nói riêng cần gắn kết nhuần nhuyễn giữa nghiên cứu KHCN trong lĩnh vực PTKNL với hoạt động đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực PTKNL, với các định hướng cụ thể là:
Về định hướng phương pháp tiếp cận:
Trong ngắn hạn, cần tạo nền tảng cơ bản, xác định đúng công nghệ mũi nhọn, định vị năng lực bằng sản phẩm và từng bước tham gia vào hệ sinh thái PTKNL. Đây là giai đoạn có ý nghĩa đặt nền móng, tạo thế và lực để chuyển sang những bước phát triển ở trình độ cao hơn. Trước hết, cần tận dụng tốt những năng lực công nghệ, cơ sở vật chất và nguồn nhân lực mà CNQP đã tích lũy được, nhất là nền tảng về cơ khí, hóa nổ, công nghệ vật liệu và thế mạnh trong công nghệ sản xuất các module vật mang (phần chiến đấu của PTKNL cảm tử). Xác định công nghệ mũi nhọn là nhóm công nghệ thứ nhất đã nêu ở trên, trên cơ sở đó, lựa chọn đầu tư bổ sung có trọng tâm một số trang thiết bị thiết yếu, ưu tiên các hệ thống phục vụ nghiên cứu, thiết kế, mô phỏng và thử nghiệm. Trong điều kiện hiện nay, tập trung xây dựng năng lực thử nghiệm theo các cấp độ phù hợp, từ mô phỏng, thử nghiệm bán tự nhiên đến thử nghiệm thực tế, qua đó tạo được chu trình khép kín từ ý tưởng, thiết kế, chế tạo mẫu đến đánh giá, hoàn thiện sản phẩm. Từ nền tảng đó, từng bước hình thành năng lực ban đầu về công nghệ không người lái, trước hết tập trung vào phương tiện bay không người lái (UAV); đồng thời mở rộng nghiên cứu phương tiện mặt nước không người lái (USV), phương tiện mặt đất không người lái (UGV) có chức năng, nhiệm vụ cơ bản thiết thực như tấn công cảm tử, trinh sát, cứu hộ, cứu nạn, chữa cháy… Việc lựa chọn sản phẩm phải đồng thời phục vụ hai mục tiêu: đáp ứng yêu cầu thực tiễn và làm đối tượng để kiểm chứng, tích lũy công nghệ, tạo ra nền tảng công nghệ để phát triển các thế hệ tiếp theo.
Nhà máy Z113 chế tạo UAV vận tải tích hợp các hệ thống trinh sát và chiến đấu. Ảnh: BẢO MINH
Giai đoạn đầu cần làm chủ khâu thiết kế, có thể hợp tác quốc tế, hợp tác chuyên gia nghiên cứu, tham khảo các mẫu PTKNL tiên tiến đã qua thực chiến của thế giới để rút ngắn quá trình tiếp cận. Tuy nhiên, mỗi sản phẩm phải từng bước hình thành bản sắc công nghệ, cấu hình và khả năng phát triển riêng; tuân thủ đầy đủ các yêu cầu về sở hữu trí tuệ, pháp luật và các quy định có liên quan. Đối với từng sản phẩm, cần xác định ngay từ đầu một số yêu cầu công nghệ có tính khác biệt, thay vì chỉ cạnh tranh bằng thiết kế phần cứng. Chẳng hạn, cần từng bước làm chủ khả năng quan sát trong các điều kiện khác nhau, nhận biết và thích ứng với môi trường, tự động hóa một số chức năng điều khiển, hoạt động an toàn khi điều kiện liên lạc thay đổi, sử dụng linh hoạt các phương thức định vị và dẫn đường, cũng như khả năng phối hợp giữa nhiều phương tiện. Những công nghệ này cần được nghiên cứu theo lộ trình, từ mức độ đơn giản đến phức tạp, từ từng phương tiện riêng lẻ đến khả năng phối hợp nhiều phương tiện. Trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế cần phân định công nghệ mũi nhọn phải tự làm chủ là nhóm một, công nghệ cần tận dụng trong hệ sinh thái của thế giới để đặt hàng, khai thác công nghệ, linh kiện, module tiêu chuẩn trên thị trường, qua đó tập trung nguồn lực vào những công nghệ mũi nhọn có ý nghĩa quyết định đối với mục tiêu trong ngắn hạn là định vị năng lực bằng sản phẩm. Sản phẩm tạo ra cần có tính năng vượt trội so với nước ngoài (quan sát ngày/đêm, vòng tránh vật cản, bầy đàn, phân quyền chỉ huy, tiếp sức tín hiệu, điều tầm, sử dụng nhiều phương thức dẫn đường, nhận dạng mục tiêu, phân tích, lựa chọn mục tiêu có giá trị cao, thời cơ tiêu diệt tốt…).
"Về dài hạn, tiếp tục hoàn thiện, nâng cao năng lực thiết kế, làm chủ nhóm công nghệ thứ nhất và thứ năm; đa dạng hóa sản phẩm; từng bước tự chủ các nhóm công nghệ còn lại để tăng mức độ nội địa hóa của sản phẩm nhằm hiện thực hóa mục tiêu: Định vị năng lực bằng công nghệ".
(Thiếu tướng, TS. Dương Văn Yên)
Về dài hạn, mục tiêu là đa dạng hóa chủng loại, tính năng của sản phẩm; bổ sung, hoàn thiện nền tảng sản phẩm trên cơ sở làm chủ công nghệ lõi (điều khiển, pin, AI); nâng cao vai trò trong hệ sinh thái, có vai trò dẫn dắt và nhân giá trị cao; định vị năng lực bằng công nghệ, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa sản phẩm PTKNL… Cùng với đó, bổ sung năng lực thiết kế, tập trung thiết kế hệ thống điều khiển, dẫn đường, AI…; đa dạng hóa tính năng, tác dụng (sát thương mảnh, nhiệt áp, xuyên lõm tập trung, xuyên lõm tạo hình, khói, rải nhiễu, truyền đơn, vận tải, cứu hộ, chữa cháy, trinh sát…); đa dạng hóa sản phẩm với các dòng PTKNL độc đáo, vượt trội, giá cạnh tranh. Tiếp tục hợp tác trong hệ sinh thái để phát triển các phiên bản hiện đại hơn; đồng thời xây dựng hệ sinh thái tự chủ chiến lược, đầu tư công nghệ, nội địa hóa sâu linh kiện, vật tư đặc chủng, tăng giá trị sản xuất trong nước.
Về định hướng phát triển công nghệ: Đối với nước ta, nguồn lực CNQP có hạn, vì vậy, phải học tập kinh nghiệm của các nước đã thành công trong một số lĩnh vực công nghệ trọng yếu; xác định mức độ ưu tiên làm chủ phù hợp với từng nhóm công nghệ và năng lực hiện có, tập trung vào một số nội dung trọng tâm sau:
Một là, nhóm công nghệ AI, phần mềm, liên kết dữ liệu, tích hợp hệ thống và chống nhiễu, cần ưu tiên cao, nhất là phần mềm, thuật toán, dữ liệu và công nghệ tích hợp. Đối với công nghệ chống nhiễu, tập trung nâng cao khả năng chống chịu. Làm chủ công nghệ này là làm chủ thiết kế, quyết định sự thành công của người đi sau với xuất phát điểm thấp.
Hai là, đối với các nhóm công nghệ cảm biến, định vị, dẫn đường và điều khiển; công nghệ động lực và năng lượng; công nghệ thân vỏ… thực hiện theo lộ trình mua sắm trong giai đoạn đầu; giai đoạn sau nội địa hóa từng phần, pin, động cơ xăng, tuabin, từ lắp ráp đến chế tạo…
Ba là, đẩy mạnh nghiên cứu chế tạo các module vật mang, đa dạng hóa tính năng, tác dụng của các dòng sản phẩm cảm tử, trinh sát, vận tải, rải nhiễu, cứu hộ, cứu nạn… tích hợp với PTKNL.
Mặc dù còn rất nhiều khó khăn nhưng với một số yếu tố thuận lợi cơ bản như: Luật CNQP, an ninh và động viên công nghiệp, các nghị định, thông tư, chính sách vượt trội; Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 3488-NQ/QUTW của Quân ủy Trung ương về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; chính sách của Nhà nước về phát triển kinh tế tầm thấp; nhận thức mới về PTKNL, cùng với việc thành lập Cục PTKNL… có thể khẳng định, Tổng cục CNQP sẽ hoàn thành tốt nhiệm vụ đặt ra là tạo dựng năng lực công nghệ theo lộ trình ưu tiên để có thể từng bước làm chủ, phát triển các thế hệ PTKNL mới. Đó là quá trình lâu dài, đòi hỏi tầm nhìn, nguồn lực, cơ chế và sự kiên trì để mở ra một lĩnh vực công nghệ PTKNL - mũi đột phá mới của CNQP Việt Nam trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
Thiếu tướng, TS. DƯƠNG VĂN YÊN
Phó Chủ nhiệm Tổng cục Công nghiệp quốc phòng