Có quân thì phải có súng. Bước đầu, các chi đội thành lập các tổ "rơ sắc" (recharge) chuyên sưu tầm, thu gom đạn hỏng, đạn lép để "tân trang" lại cho bộ đội sử dụng. Trong hàng ngũ các chi đội, ở đâu cũng có công nhân, lao động lành nghề, thợ thủ công; họ lập nên các cơ sở sửa chữa vũ khí, làm ra vũ khí tự tạo, đáp ứng yêu cầu chiến đấu trước mắt. Các binh công xưởng chi đội lần lượt ra đời với chức năng sản xuất vũ khí trang bị cho bộ đội đánh giặc. Quân giới Nam Bộ chủ yếu đi lên từ những tổ "rơ sắc" và binh công xưởng sơ khai này.
Binh công xưởng Chi đội 7 có gần 80 cán bộ, công nhân, hầu hết là thợ nhà đèn Chợ Quán. Anh em đã dũng cảm đột nhập vào kho hàng ATAKA lấy được nhiều máy móc, vỏ đạn, vỏ lựu đạn Nhật. Đồng bào Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định còn ủng hộ 6 máy tiện, 3 cần khoan, 2 máy bào và nhiều dụng cụ khác giúp xưởng trở nên lớn mạnh. Tuy nhiên, sau trận càn của giặc Pháp tháng 12/1945, xưởng gần như trắng tay. Dựa vào sự chi viện của chính quyền kháng chiến và nhân dân Bà Rịa, anh em tiếp tục đột nhập vào nhà đèn Bà Rịa, Sở Trường Tiền, Sở Cao su Quốc-tơ-nây, sân bay Nhà ở Phú Mỹ… thu được nhiều máy móc, vật tư để xây dựng lại xưởng và Binh công xưởng Chi đội 12 quy tụ công nhân các hãng Ba Son, FACI, Sở Mỏ, các đồn điền cao su Dầu Tiếng, Lộc Ninh, Xa Cam, Xa Cát… do Ngô Văn Năm, chuyên viên kỹ thuật giỏi của Ba Son phụ trách. Xưởng đã đúc được vỏ lựu đạn, địa lôi, sản xuất lựu đạn cản, lựu đạn phóng, đặc biệt là súng và đạn cối 60mm, 81mm.
Binh công xưởng Liên khu 5 sửa chữa súng trong kháng chiến chống thực dân Pháp. Ảnh: TL
Binh công xưởng Chi đội 13 được hình thành từ nhóm thợ bậc cao do Tổng Công đoàn Nam Bộ vận động và tuyển lựa. Xưởng có sự góp mặt của kỹ sư Phan Đôn (tức Phan Khắc Nhu), kỹ sư trưởng Trường Kỹ thuật Sài Gòn và trên 20 công nhân từ các xưởng Tràng Tiền, Nhà Đèn, hãng SIMAC, hãng Macdo Mông Tới, đệ tử lò Dĩ An, Hiệp hội thợ thủ công Văn Trang… Xưởng vừa sản xuất, sửa chữa vũ khí, vừa chế tạo một số mặt hàng dân sinh phục vụ cho cơ quan dân, chính, đảng, phương tiện in ấn các tài liệu tuyên truyền. Để bảo đảm chất lượng vũ khí, binh công xưởng phải đưa vào nội thành, dựa vào các cơ sở hoạt động tối mật để gia công một số bộ phận, sau đó chuyển ra vùng biên. Về sau, xưởng mang tên Xưởng Lý Chính Thắng nằm trên địa bàn Quân khu 7.
Ngoài ra, còn có các binh công xưởng Chi đội 4, 9, 21, 25. Nhờ lợi thế đứng chân ngay cửa ngõ Sài Gòn nên các xưởng này thu hút được nhiều công nhân lành nghề và nhiều máy móc, công cụ tốt như máy phay vạn năng, máy hàn điện, hàn hơi… Do đó, khả năng chế tạo, sửa chữa ngày càng lớn, đáp ứng tối đa yêu cầu của các chi đội trong quá trình chiến đấu và phát triển lực lượng.
Binh công xưởng Chi đội 15 từ 12 cán bộ, công nhân ban đầu đã phát triển lên 100 người vào cuối năm 1947. Nhờ móc nối được với các cơ sở nội thành, xưởng tiếp nhận nhiều dụng cụ, đồ nghề, trong đó có cả máy khoan đứng, máy tiện từ 1-2m. Binh công xưởng Chi đội 15 chuyên chế tạo lựu đạn ném, lựu đạn phóng, ống phóng, địa lôi, mìn lõm, đạn cối 60mm tại vùng Lũng Le, Bàu Cò và Chiến khu Rừng Sác.
Do sự phát triển của chiến trường Nam Bộ, dẫn đến việc thành lập thêm các binh công xưởng Chi đội 1, 6, 10, 11, 16 tại Chiến khu D, Tây Ninh, Thủ Dầu Một, Củ Chi, Bà Rịa, Xuyên Mộc… phục vụ bộ đội đánh giặc hiệu quả, phá các chiến thuật dựng tháp canh, đóng đồn bốt, càn quét, bình định của giặc Pháp, gây cho chúng nhiều tổn thất. Báo chí Sài Gòn lúc bấy giờ bình luận: "Vũ khí tự tạo của Việt Minh thật đáng gờm".
Lịch sử Quân giới Nam Bộ gắn chặt với vai trò, công trạng của các tổ "rơ sắc", các "binh công xưởng chi đội". Đây là giai đoạn đầy cam go, thử thách và đặt nền móng vật chất để xây dựng nên những cơ sở sản xuất mạnh của Quân giới Nam Bộ, đủ sức chế tạo thành công nhiều loại vũ khí có uy lực trên chiến trường Nam Bộ.
Nói đến Quân giới Nam Bộ trong kháng chiến chống thực dân Pháp, Giáo sư Trần Văn Giàu, Anh hùng Lao động đã viết: "Tự tạo vũ khí là một sự nghiệp lớn, rất lớn mà âm thầm, rất âm thầm, ít ai biết, ít ai hay, tựa như việc của những người đầu bếp trong một bữa tiệc lớn. Càng âm thầm thì càng sâu đậm tình anh hùng. Chính nhờ công lao của những anh hùng vô danh trong Quân giới mà có những anh hùng hữu danh ở nơi trận tuyến."
HỒ NAM