Đại tá, TS. Phạm Quang Chiến: Kiến tạo năng lực thiết kế tàu quân sự hiện đại

THIẾT KẾ KHẲNG ĐỊNH GIÁ TRỊ

Phóng viên (PV): Có ý kiến cho rằng, trước khi một con tàu được hạ thủy, nó đã phải "ra khơi" nhiều lần trên bản thiết kế (Cười). Thực tế có đúng thế không, thưa đồng chí Viện trưởng?

Đại tá, TS. Phạm Quang Chiến (Cũng cười): Một cách ví von thật thú vị và phản ánh khá đúng bản chất của công tác thiết kế. Có thể nói, trước khi một con tàu hiện hữu bằng thép và mạnh mẽ lướt sóng ra khơi, nó đã trải qua một hành trình dài trên bản vẽ, trên các mô hình tính toán và mô phỏng. Mỗi thông số về hình dáng, tính năng, kết cấu, độ ổn định, sức bền… đều phải được nghiên cứu tối ưu ngay từ khâu thiết kế. Một bản thiết kế chất lượng phải bảo đảm các chỉ tiêu kỹ thuật, tạo điều kiện thuận lợi cho chế tạo, thử nghiệm, sửa chữa, cải tiến và hiện đại hóa sau này.

PV: Theo đồng chí, năng lực thiết kế phản ánh trình độ làm chủ công nghệ của ngành đóng tàu quân sự ở những khía cạnh nào?

Đại tá, TS. Phạm Quang Chiến: Tôi cho rằng, khi có khả năng tự nghiên cứu, xây dựng phương án thiết kế, giải quyết các bài toán kỹ thuật phức tạp, tích hợp đồng bộ giữa kết cấu thân tàu với các hệ thống động lực, điện, điện tử, thông tin, điều khiển và các trang bị chuyên dụng, chúng ta sẽ làm chủ được quy trình phát triển sản phẩm. Quan trọng hơn, năng lực thiết kế giúp tạo ra nền tảng tri thức và kinh nghiệm để tiếp tục phát triển các sản phẩm mới, giảm dần sự phụ thuộc và nâng cao tính chủ động trong nghiên cứu, chế tạo.

PV: Trong chuỗi nghiên cứu, thiết kế, chế tạo, vì sao thiết kế được xem là khâu có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng và khả năng phát triển của một con tàu quân sự?

Đại tá, TS. Phạm Quang Chiến: Theo tôi, thiết kế là khâu định hình chất lượng của sản phẩm. Khi phương án thiết kế được nghiên cứu đầy đủ, tính toán kỹ lưỡng và kiểm chứng chặt chẽ thì các khâu chế tạo, thử nghiệm và khai thác sẽ thuận lợi hơn rất nhiều. Ngược lại, những vấn đề cốt lõi không được xử lý ngay từ khâu thiết kế thì càng về sau việc càng khó điều chỉnh và mất chi phí lớn. Một bản thiết kế tốt còn phải có tầm nhìn dài hạn với các điều kiện đảm bảo để con tàu có thể khai thác sử dụng trong nhiều năm.

PV: Từ thực tiễn công tác của mình, đồng chí có thể đúc kết sự khác biệt giữa thiết kế tàu quân sự và tàu dân sự?

Đại tá, TS. Phạm Quang Chiến: Điểm chung của việc thiết kế là đều phải tuân thủ những nguyên lý của khoa học đóng tàu, còn mục đích sử dụng đã đặt ra những yêu cầu rất khác. Đối với tàu quân sự, bài toán thiết kế không dừng ở việc con tàu vận hành an toàn hay hiệu quả kinh tế, mà phải đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong những điều kiện tác chiến khắc nghiệt. Như vậy, người thiết kế phải tính toán rất "chi li" các yếu tố để tìm lời giải tối ưu. Đó cũng là sự hấp dẫn của nghề khi mỗi dự án đều đặt ra những bài toán mới, buộc đội ngũ thiết kế phải làm việc với tinh thần sáng tạo, thận trọng và trách nhiệm cao.

NĂNG LỰC ĐƯỢC BỒI ĐẮP TỪ THỰC TIỄN

PV: Thưa đồng chí, năng lực thiết kế tàu quân sự được hình thành và bồi đắp bởi những yếu tố nào?

Đại tá, TS. Phạm Quang Chiến: Tôi nghĩ thế này, bản vẽ có thể được hoàn thiện trên máy tính, nhưng tri thức của người thiết kế phải được tích lũy từ thực tiễn. Mỗi nhiệm vụ, mỗi dự án đều có yêu cầu khác nhau, đòi hỏi cán bộ, nghiên cứu viên phải thường xuyên có sự trao đổi với đơn vị sử dụng, phối hợp với các nhà máy đóng tàu, để từ bản vẽ đến sản phẩm hoàn chỉnh được "thông đồng bén giọt". Thiết kế tàu quân sự là nghề đòi hỏi sự tích lũy lâu dài. Thế hệ sau kế thừa kết quả của thế hệ đi trước, đồng thời bổ sung những tri thức và kinh nghiệm mới từ thực tiễn. Viện Thiết kế tàu quân sự đã có 17 năm xây dựng và trưởng thành, trong hành trình ấy, chúng tôi luôn kế thừa và phát huy được nhiều kinh nghiệm quý trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.

Thử nghiệm xuồng cảm tử không người lái trên biển. Ảnh: CTV

PV: Trưởng thành từ thực tiễn và đã có đóng góp đáng kể với ngành đóng tàu quân sự, nhưng nhìn nhận một cách khách quan, năng lực thiết kế tàu quân sự vẫn chưa đáp ứng được những yêu cầu thực tiễn. Đồng chí lý giải sao về điều này?

Đại tá, TS. Phạm Quang Chiến: Tôi rất thích sự thẳng thắn và không né tránh những câu hỏi mang tính "vấn đề"! Tuy nhiên, khi đánh giá một cách khách quan, thì cũng cần nhìn nhận một cách toàn diện (Cười).

 Có thể khẳng định, những năm qua, Viện Thiết kế tàu quân sự đã làm chủ thiết kế các gam tàu bổ trợ có trong trang bị, đã có hàng chục gam tàu bổ trợ được đưa vào trang bị là sản phẩm do Viện tự nghiên cứu, thiết kế. Đương nhiên, nói một cách công bằng, hạn chế mà nhà báo vừa đề cập là do chúng ta chưa làm chủ hoàn toàn vũ khí trang bị trên tàu chiến đấu. Nhân đây tôi cũng xin chia sẻ những tín hiệu vui từ kết quả nghiên cứu của Tổng cục CNQP và Tập đoàn Công nghiệp - Viễn thông Quân đội, tương lai không xa, chúng ta sẽ khẳng định được sức mạnh trên biển bằng những gam tàu chiến "Made in Vietnam". Đây cũng là mục tiêu của Viện trong giai đoạn 2026-2030 sẽ tự chủ thiết kế được gam tàu chiến đấu hiện đại, tích hợp vũ khí chiến lược.

PV: Với sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng, ngành đóng tàu quân sự nói chung và Viện Thiết kế tàu quân sự nói riêng đang có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển, nhưng chắc hẳn khó khăn, thách thức cũng không nhỏ, thưa đồng chí?

Đại tá, TS. Phạm Quang Chiến: Đúng vậy! Trong các đề án trọng điểm về triển khai đóng tàu quân sự, Viện được giao nghiên cứu, thiết kế hàng chục gam tàu, trong đó có nhiều nhiệm vụ mới, khó, mang tính đặc thù cao. Thật sự là thời gian qua chúng tôi "đầu tắt mặt tối", làm không hết việc! Hiện nay, có những đồng chí là nghiên cứu viên tham gia cùng lúc vào mấy tổ thiết kế, mỗi cán bộ, nghiên cứu viên đều phải căng sức để hoàn thành nhiệm vụ. Viện đã quán triệt tinh thần đi trước một bước, chủ động làm việc với các chủ đầu tư trước khi được giao nhiệm vụ, trước khi triển khai thủ tục hành chính. Đặc thù của thiết kế tàu yêu cầu bộ hồ sơ tài liệu rất lớn. Mỗi dự án lên đến vài trăm bản vẽ lớn nhỏ khác nhau, để hoàn thiện đã là một quá trình, chưa kể bài toán thiết kế, thậm chí phải thay đổi đến 5-6 phương án mới "đi đến hồi kết". Không chỉ thiết kế, chúng tôi còn biên soạn tài liệu khai thác sử dụng và bảo dưỡng kỹ thuật; đồng thời giám sát thi công để đảm bảo chất lượng nhiều gam tàu. Nhiệm vụ được tiến hành song song nên nhân lực cũng phân tán, không thể tập trung hoàn toàn cho thiết kế.

PV: Trong bối cảnh sắp xếp lại bộ máy theo hướng tinh, gọn, mạnh, đồng chí giải bài toán nhân lực bằng cách nào?

Đại tá, TS. Phạm Quang Chiến: Tôi nghĩ rằng, việc sắp xếp tinh gọn bộ máy là chủ trương đúng đắn nhưng với những ngành đặc thù như thiết kế tàu quân sự, vẫn cần đảm bảo đủ lực lượng để thực hiện nhiệm vụ. Kinh nghiệm trên thế giới cho thấy, các viện nghiên cứu hoặc phòng thiết kế tàu có quân số rất lớn, vì thiết kế tàu cần lực lượng đa ngành như cơ khí, điện tử, điều khiển… để nghiên cứu ra sản phẩm tích hợp. Đối với chúng tôi, thiếu nhân lực là vấn đề hiện hữu, Viện đã khắc phục bằng cách phối hợp với các đơn vị vệ tinh để huy động nhân lực trong thời điểm dồn việc. Tuy nhiên, để giải quyết một cách căn cơ thì Viện vẫn rất cần được trên quan tâm, bổ sung nguồn nhân lực có chất lượng cao trong thời gian tới.

Nghiên cứu viên thiết kế mô hình 3D của tàu trên phần mềm chuyên dụng. Ảnh: CTV

PV: Có câu "áp lực tạo động lực"! Có phải chính thời điểm "dồn việc" đã mang lại kết quả đáng tự hào đối với Viện, đó là nghiên cứu, thiết kế, chế tạo thành công xuồng cảm tử không người lái (USV), thưa đồng chí?

Đại tá, TS. Phạm Quang Chiến: Cảm ơn nhà báo đã quan tâm cập nhật thành tựu mới nhất của Viện. Đúng là chúng tôi đã chạy đua với thời gian để hoàn thiện sản phẩm này. Theo xu thế chung của thế giới, USV rất quan trọng, nhất là đối với quốc gia có bờ biển dài như Việt Nam. Trong bối cảnh đó, Viện đã chủ động đề xuất nghiên cứu, phát triển USV từ năm 2018, nhưng do nhiều nguyên nhân nên mọi việc dừng lại ở… chế độ báo cáo. Từ thực tiễn các cuộc xung đột gần đây trên thế giới cho thấy tính cần thiết phải tự chủ nghiên cứu, thiết kế, chế tạo USV, chúng tôi đã được giao nhiệm vụ và dốc sức triển khai để đảm bảo có sản phẩm trong khoảng thời gian sớm nhất. Và chỉ trong vòng 7 tháng, chúng tôi đã "về đích". Là người được giao làm chủ nhiệm đề tài này, hơn ai hết, tôi hiểu rõ những khó khăn từ nguồn kinh phí, linh kiện, rồi quá trình thử nghiệm rất vất vả, thậm chí có lần cháy động cơ phải làm lại từ đầu, vì chúng tôi không có nguyên mẫu để tham khảo… Vượt qua mọi thách thức, trở ngại, chúng tôi đã nghiên cứu, thiết kế thành công chiếc USV đầu tiên tại Việt Nam. Kết quả nghiệm thu đạt xuất sắc và được trên quyết định đưa vào sản xuất loạt "0" 10 chiếc, tiến tới sản xuất loạt trang bị cho Quân đội. Từ thành công này đã mở hướng để Viện tiếp tục nghiên cứu, phát triển 2 mẫu USV điều khiển bằng cáp quang và mang UAV cảm tử; đồng thời nghiên cứu, phát triển phương tiện không người lái dưới mặt nước (UUV). Hiện nay, Viện đang nỗ lực phấn đấu hoàn thành 3 sản phẩm này kịp trưng bày tại Triển lãm Quốc phòng Quốc tế Việt Nam 2026.

CON NGƯỜI LÀ CHỦ THỂ TẠO GIÁ TRỊ CỐT LÕI

PV: Theo đồng chí, điều gì tạo nên giá trị cốt lõi của Viện Thiết kế tàu quân sự?

Đại tá, TS. Phạm Quang Chiến: Nhiều người cho rằng, trong kỷ nguyên số, trang thiết bị và phần mềm ngày càng hiện đại sẽ quyết định năng lực của đơn vị thiết kế. Nhưng tôi thì luôn quan niệm, công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi được đặt trong tay những con người đủ năng lực khai thác và phát triển. Trong thiết kế tàu quân sự, cùng một công cụ, các nghiên cứu viên có thể đưa ra nhiều phương án khác nhau. Sự khác biệt nằm ở tư duy, kinh nghiệm và khả năng nhìn thấy vấn đề từ nhiều góc độ. Máy tính có thể rất nhanh nhưng không thể thay người thiết kế đưa ra những quyết định mang tính tổng thể. Vì vậy, chúng tôi luôn xác định đầu tư cho con người và con người mới là chủ thể tạo nên giá trị cốt lõi của Viện.

PV: Xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao là quá trình rất lâu dài. Vậy đâu là yếu tố quan trọng nhất?

Đại tá, TS. Phạm Quang Chiến: Theo tôi, muốn xây dựng được nguồn nhân lực chất lượng cao, trước hết phải xây dựng được niềm đam mê với nghề cho mỗi người. Thiết kế tàu quân sự là công việc đòi hỏi sự kiên trì, cẩn trọng và tính chính xác rất cao. Như tôi đã nói ở trên, có những phương án phải tính đi tính lại nhiều lần, có những thay đổi rất nhỏ nhưng lại cần nhiều thời gian để kiểm chứng. Nếu không thật sự yêu nghề thì rất dễ thoái chí, nản lòng. Bên cạnh đó, người làm thiết kế cần có tinh thần cầu thị, luôn nỗ lực học hỏi và ý thức làm việc tập thể. Một con tàu thành hình là kết quả tổng hợp của nhiều lĩnh vực chuyên môn khác nhau. Do vậy, quá trình làm việc cần biết lắng nghe, lĩnh hội và tiếp thu ý kiến phản biện cũng là yêu cầu đặt ra đối với nghiên cứu viên.

PV: Yêu cầu đó có áp dụng với lãnh đạo, chỉ huy Viện? (Cười).

Đại tá, TS. Phạm Quang Chiến: Tất nhiên rồi! Chúng tôi rất dân chủ chứ không quân phiệt nhà báo nhé! (Cười). Thực tế, Viện trưởng cũng là nghiên cứu viên và tôi cũng chỉ am hiểu chuyên ngành của mình, vẫn cần phải phát huy trí tuệ tập thể! Phải nói rằng, tinh thần dân chủ trong nghiên cứu khoa học được Viện phát huy khá triệt để bằng các hình thức như thông qua hội đồng quân nhân, hoặc giao chủ trì nhiệm vụ cho nghiên cứu viên trẻ. Nghiên cứu viên có thể trao đổi ý tưởng, đề xuất giải pháp thực hiện thông qua nhiều kênh, kể cả trao đổi trực tiếp với lãnh đạo, chỉ huy Viện. Chẳng giấu gì nhà báo, có "khâu căng, việc khó" đã tìm được lời giải ngay tại bàn ăn trưa...

Lãnh đạo Viện Thiết kế tàu quân sự giám sát thi công tại Nhà máy Z189. Ảnh: CTV

PV: Có thể thấy, con người là nền tảng, được đặt ở vị trí trung tâm trong mỗi bước phát triển của Viện. Vậy, đơn vị đã có những chính sách gì để thu hút, trọng dụng nhân tài?

Đại tá, TS. Phạm Quang Chiến: Được sự quan tâm của cấp trên, mỗi năm, Viện được tiếp nhận từ 2-3 cán bộ đào tạo ở nước ngoài về đơn vị công tác, góp phần phát triển cả số lượng và chất lượng nhân lực. Tuổi đời trung bình của nghiên cứu viên khá trẻ, họ đầy đam mê và khát vọng cống hiến. Lãnh đạo, chỉ huy Viện rất tin tưởng giao nhiệm vụ, định hướng vấn đề nghiên cứu gắn với thực tiễn, đặc biệt là gắn với quyền lợi lên quân hàm trước niên hạn khi đạt thành tích cao. Ngoài ra, Viện cũng nghiên cứu kỹ chế độ chính sách theo các bộ luật mới để vận dụng đảm bảo quyền lợi cho anh em. Chúng tôi mong muốn các chế độ chính sách đi vào thực tiễn nhanh hơn nữa, giúp nhà khoa học thấy được sự thay đổi rõ nét điều kiện sống và làm việc để họ yên tâm công tác.

KIẾN TẠO NĂNG LỰC XỨNG TẦM

PV: Đồng chí đánh giá như thế nào về vai trò của Viện trong hệ sinh thái ngành đóng tàu quân sự hiện nay?

Đại tá, TS. Phạm Quang Chiến: Chúng tôi xác định, Viện Thiết kế tàu quân sự là một mắt xích quan trọng trong chuỗi nghiên cứu, chế tạo tàu quân sự; đồng thời, luôn coi trọng sự phối hợp giữa viện nghiên cứu, nhà máy sản xuất và đơn vị sử dụng. Giá trị của Viện nằm ở khả năng kết nối tri thức giữa nghiên cứu, chế tạo và thực tiễn sử dụng.

PV: Nghị quyết của Đảng xác định đẩy mạnh phát triển CNQP tự chủ, tự lực, tự cường, lưỡng dụng, hiện đại, chắc hẳn, việc làm chủ năng lực thiết kế tàu quân sự sẽ góp phần hiện thực hóa mục tiêu chiến lược đó?

Đại tá, TS. Phạm Quang Chiến: Tôi nghĩ rằng, muốn xây dựng một nền CNQP hiện đại thì phải kiến tạo được năng lực nghiên cứu, thiết kế xứng tầm. Bởi thiết kế là nơi khởi đầu của quá trình sáng tạo công nghệ. Khi tự giải quyết được bài toán thiết kế, chúng ta mới làm chủ được quy trình phát triển sản phẩm và chủ động trước những yêu cầu mới của nhiệm vụ. Đối với lĩnh vực đóng tàu quân sự, ý nghĩa ấy càng rõ nét hơn. Một con tàu có thể hoàn thành trong vài năm, nhưng năng lực để thiết kế được các gam tàu khác nhau cần nhiều năm vun đắp. Vì vậy, đầu tư cho thiết kế chính là đầu tư cho năng lực tự chủ chiến lược của CNQP Việt Nam.

PV: Trong thời gian tới, Viện xác định nhiệm vụ trọng tâm nào để nâng cao năng lực thực hiện nhiệm vụ?

Đại tá, TS. Phạm Quang Chiến: Chúng tôi tập trung vào 3 nhóm nhiệm vụ lớn, đó là: tiếp tục nâng cao năng lực nghiên cứu, từng bước làm chủ các công nghệ thiết kế hiện đại; đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động thiết kế, tăng cường ứng dụng mô phỏng và các công cụ thiết kế hiện đại để nâng cao chất lượng và hiệu quả nghiên cứu; đồng thời xây dựng đội ngũ cán bộ có trình độ chuyên môn sâu, tư duy đổi mới và khả năng làm chủ công nghệ. Các yếu tố đó cũng chính là nền tảng để chúng tôi quyết tâm đạt được mục tiêu chiến lược là đẩy mạnh nghiên cứu, phát triển USV, UUV tích hợp vũ khí trang bị công nghệ cao. Điều quan trọng hơn, chúng tôi đã xây dựng được tư duy nghiên cứu và phát triển, có tầm nhìn và dự báo xu thế phát triển để kịp thời tham mưu với cấp trên những định hướng, giải pháp nâng cao sức mạnh bảo vệ Tổ quốc từ hướng biển.

PV: Đồng chí có điều gì gửi gắm tới đội ngũ nghiên cứu viên đang và sẽ tiếp tục gắn bó với Viện?

Đại tá, TS. Phạm Quang Chiến: Nghiên cứu, thiết kế là một công việc thầm lặng, có thể không nhiều người biết đến công sức phía sau mỗi sản phẩm. Tôi mong, đội ngũ cán bộ trẻ luôn giữ được niềm say mê nghiên cứu, tinh thần cầu thị và thái độ làm việc "7 dám", "6 rõ". Tôi cũng hy vọng, các thế hệ cán bộ của Viện Thiết kế tàu quân sự tiếp tục phát huy truyền thống đoàn kết, tôn trọng tri thức và khuyến khích đổi mới sáng tạo. Đó chính là nền tảng để tạo nên thành tựu của Viện hôm nay và mai sau.

PV: Trân trọng cảm ơn đồng chí!

HÀ ANH (Thực hiện)