Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người có nội hàm rất sâu sắc, phạm vi bao quát nhiều mặt, trong đó toát lên nội dung cốt lõi nhất là tình thương yêu quý trọng con người; tin vào sức mạnh, phẩm giá, tính sáng tạo, lòng khoan dung, độ lượng và khả năng tự hoàn thiện phẩm giá của con người, thể hiện ở những nội dung sau:
Thứ nhất, quan niệm về con người.
Hồ Chí Minh quan niệm về con người vừa cụ thể, vừa biện chứng: “Chữ người, nghĩa hẹp là gia đình, anh em, họ hàng, bầu bạn. Nghĩa rộng là đồng bào cả nước. Rộng nữa là cả loài người”1. Quan niệm con người của Hồ Chí Minh gọi chung là “Đồng bào” hay “Nhân dân”, và gọn hơn nữa là “Dân”. Hồ Chí Minh cho rằng con người là tinh hoa của trời, đất - tổng hợp những điều tinh túy nhất trong quá trình phát triển của tự nhiên và sự tiến bộ của xã hội, do xã hội quyết định. Đó là những con người hiện thực, có đời sống và nhân cách riêng, đang tham gia như là yếu tố cơ bản của mọi lĩnh vực đời sống xã hội. Những con người đó thông qua đấu tranh cải tạo tự nhiên - xã hội ngày càng phát triển và hoàn thiện hơn. Tất cả giá trị vật chất, tinh thần đều là sản phẩm của con người tạo ra trong quá trình lịch sử. Hay nói khác đi: Lịch sử xã hội là sản phẩm hoạt động của chính con người và “con người làm ra lịch sử của mình - vô luận lịch sử này diễn ra như thế nào”2. Nói về vai trò của nhân tố con người trong phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng chủ nghĩa xã hội theo Hồ Chí Minh là của con người, do con người, vì con người và con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển.
Thứ hai, tình yêu thương, quý trọng con người.
Thấm nhuần chủ nghĩa quốc tế vô sản, tình yêu thương con người ở Hồ Chí Minh còn dành cho những người nô lệ - mất nước và những người cùng khổ trên khắp thế gian. Đây là nét hết sức độc đáo, sáng tạo về con người với tấm lòng nhân ái bao la của Hồ Chí Minh được đặt trên một cơ sở khoa học. Tình yêu thương vĩ đại của Hồ Chí Minh thể hiện ở chỗ suốt đời đấu tranh cho tự do và hạnh phúc của mọi người, còn đối với bản thân mình thì sống vô cùng giản dị, thanh đạm. Lẽ sống của Hồ Chí Minh là lo trước thiên hạ, vui sau thiên hạ; chăm lo cho tất cả, chỉ quên có riêng mình. Hồ Chí Minh đứng ngay trong niềm đau, nỗi khổ, trong chủ nghĩa anh hùng cách mạng của nhân dân và trong sự thanh cao, tinh khiết của tâm hồn, trong tầm cao của trí tuệ để nhận thức và giải quyết vấn đề con người. Bởi vậy, Người gắn bó với dân tộc, với nhân dân, với con người từ trong con tim, khối óc, trọn vẹn suốt cả cuộc đời.
Chủ tịch Hồ Chí Minh với các Anh hùng, Dũng sĩ diệt Mỹ trong Đoàn đại biểu Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam, tại Phủ Chủ tịch (28/2/1969). Ảnh: QUANG MINH
Thứ ba, tin vào sức mạnh, phẩm giá, tính sáng tạo của con người.
Theo Hồ Chí Minh, con người được quy định bởi hoàn cảnh sống, tạo ra trong hoạt động thực tiễn; cho nên giải quyết mọi việc xã hội của con người phải đặt mối quan hệ con người với hoàn cảnh đó mà phát huy tính tự giác, năng động. Hồ Chí Minh luôn tin vào phẩm giá, bản chất của con người. “Con người dù là xấu, tốt, văn minh hay dã man đều có tình”3. Hồ Chí Minh luận giải, mỗi con người đều có thiện và ác ở trong lòng. Ta phải biết làm cho phần tốt ở trong mỗi con người nảy nở như hoa mùa xuân và phần xấu dần bị mất đi, đó là thái độ của người cách mạng.
Hồ Chí Minh cũng luôn tin vào sức mạnh của con người: “Ở trong xã hội, muốn thành công phải có ba điều kiện là thiên thời, địa lợi và nhân hòa. Ba điều kiện ấy đều quan trọng cả. Nhưng thiên thời không quan trọng bằng địa lợi, địa lợi không quan trọng bằng nhân hòa. Nhân hòa là thế nào? Nhân hòa là tất cả mọi người đều nhất trí. Nhân hòa là quan trọng hơn hết”4, tức con người là trung tâm, là chủ thể. Như vậy, tư tưởng Hồ Chí Minh về con người mang tính nhân văn sâu sắc, không dừng lại ở lòng thương người trên bình diện cảm xúc mà tầm cao là lòng tin vào con người trong phát huy mọi tiềm năng tự giải phóng cho mình. Người thường xuyên giáo dục cán bộ, đảng viên phải luôn ghi nhớ: “Trong bầu trời không gì quý bằng nhân dân. Trong thế giới không gì mạnh bằng lực lượng đoàn kết của nhân dân”5. Vì sự nghiệp cách mạng là của quần chúng nhân dân. Sự nghiệp cách mạng có giành được thắng lợi hay không là phụ thuộc vào nhân dân. Do đó, người làm cách mạng cần phải gần dân, tin dân, yêu thương nhân dân, tuyệt đối không được lãnh cảm trước những khó khăn, bức xúc của nhân dân.
Chủ tịch Hồ Chí Minh với đại biểu phụ nữ các dân tộc ít người dự Đại hội Phụ nữ toàn quốc lần thứ 2 (tháng 5/1956). Ảnh: TL
Quán triệt quan điểm đó, trong suốt mọi giai đoạn cách mạng, Hồ Chí Minh vẫn tin tưởng vào sức mạnh to lớn tiềm ẩn trong nhân dân. Tin tưởng rằng sự nghiệp đấu tranh để giải phóng nhân dân lao động chỉ có thể thực hiện được bằng chính sự nỗ lực, quyết tâm, đoàn kết của nhân dân. Sứ mệnh của Đảng là phải giác ngộ, lôi cuốn, tập hợp, tổ chức, đoàn kết tất cả các tầng lớp nhân dân, không phân biệt giai cấp, dân tộc, tôn giáo, đảng phái, vùng lên làm cách mạng tự giải phóng. Khi nước nhà giành được độc lập, Hồ Chí Minh khẳng định nước ta là nước dân chủ, bao nhiêu lợi ích, quyền lực đều thuộc về nhân dân. Tiến hành kháng chiến hay xây dựng, đổi mới đều phải dựa vào dân: “Vô luận việc gì, đều do người làm ra và từ nhỏ đến to, từ gần đến xa, đều thế cả”6. Đồng thời tin vào khả năng, trí tuệ, sức sáng tạo của con người: “Quần chúng rất nhiều sáng kiến, họ hiểu biết rất mau nhất là những cái thuộc về quyền lợi của họ… vì quần chúng rất thông minh”7; “Dân chúng biết giải quyết nhiều vấn đề một cách giản đơn, mau chóng, đầy đủ, mà những người tài giỏi, những đoàn thể to lớn, nghĩ mãi không ra”8. Trong bất kỳ hoàn cảnh nào Hồ Chí Minh cũng đều có niềm tin mãnh liệt vào con người, vào nhân dân.
Thứ tư, lòng khoan dung, độ lượng đối với con người.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người không chỉ là tình yêu thương con người mà còn là tấm lòng khoan dung, độ lượng, là niềm tin của Hồ Chí Minh vào sức mạnh, phẩm giá con người, trước hết là niềm tin vào sức mạnh của nhân dân lao động. Hai yếu tố này có sự thống nhất hữu cơ với nhau trong tư tưởng Hồ Chí Minh về con người. Vì yêu thương con người nên Hồ Chí Minh rất khoan dung, độ lượng với những người khác dù người đó là ai. Đối với những người do hoàn cảnh đưa đẩy lầm đường, lạc lối, Hồ Chí Minh cũng muốn cảm hóa, lôi cuốn họ về với nhân dân. Sự cảm hóa của Hồ Chí Minh đối với những người lầm đường, lạc lối rất giản dị, mộc mạc nhưng chân tình, thấm đượm lòng nhân ái, khoan dung, đức độ. Đối với con người nói chung, Hồ Chí Minh luôn khuyến khích, nâng đỡ, hướng họ tới chân - thiện - mỹ, khơi dậy ở con người mặt tốt, giúp họ vươn lên, khẳng định mình trong cuộc sống.
Chính niềm tin mãnh liệt vào nhân dân, Hồ Chí Minh đã cảm hóa được lòng người, thu phục được nhân tâm của nhiều nhân sĩ, trí thức có tên tuổi cũng như những quan chức cao cấp của chế độ cũ. Như vậy, niềm tin vào sức mạnh, phẩm giá của con người, trước hết là niềm tin vào sức mạnh, phẩm giá của nhân dân ở Hồ Chí Minh là điểm tựa vững chắc cho tấm lòng bao dung, độ lượng của Hồ Chí Minh. Đó cũng là nét độc đáo, sáng tạo trong tư tưởng Hồ Chí Minh về con người.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về con người có giá trị hết sức to lớn đối với sự nghiệp cách mạng của Đảng Cộng sản Việt Nam, nhằm thực hiện mục tiêu: Hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội.
TS. VŨ QUANG ÁNH
Học viện Báo chí và Tuyên truyền
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, tập 6, Nxb. Chính trị quốc gia - Sự thật, H. 2011, tr130.
2. C.Mác và Ph.Ăng ghen: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, H.1995, t21, tr436.
3, 7. Sđd, tập 8, H. 2011, tr99, tr48.
4, 5, 8. Sđd, tập 5, H. 2011, tr594, tr281, tr335.
6. Sđd, tập 10, H.2011, tr453