Cùng với những trận chiến khốc liệt trên các mặt trận, cuộc chiến đấu giữa ta và địch trên mặt trận giao thông vận tải cũng diễn ra không kém phần quyết liệt. Để ngăn chặn sự chi viện từ miền Bắc vào miền Nam, đế quốc Mỹ tập trung một lực lượng lớn không quân, sử dụng nhiều loại vũ khí, bom đạn, áp dụng nhiều thủ đoạn đánh phá các tuyến vận tải từ Bắc vào Nam. Trên các tuyến đường ra mặt trận, nhiều đoạn đường, cầu phà, đầu mối giao thông quan trọng, đêm ngày không ngớt tiếng gầm rít của máy bay Mỹ. Chúng quần đảo liên tục hòng khống chế, ngăn chặn và diệt các xe vận tải của quân dân ta. Trong điều kiện hỏa lực phòng không của ta còn hạn chế, công việc cần kíp là phải tìm ra biện pháp đánh trả buộc máy bay Mỹ phải giãn đội hình, nới rộng vòng bay hoặc vọt lên cao, tạo thời cơ cho các đoàn xe vận tải của ta vượt qua trọng điểm.
Năm 1966, nhóm cán bộ nghiên cứu của Phòng Kỹ thuật, Cục Quân giới đã phối hợp với các nhà máy: Z1, Z2 và X100… nghiên cứu, cải biên đầu đạn, ống phóng, giá đỡ của hỏa tiễn H.6 - loại tên lửa nhỏ đánh các mục tiêu trên mặt đất thành vũ khí đánh các mục tiêu trên không ở độ cao từ 3.000 - 4.000 mét. Sau khi cải biên, loại vũ khí này có trọng lượng 8kg, kết cấu gọn, bố trí trận địa đơn giản, đường đạn bắn lên ổn định và tương đối có hiệu quả. Năm 1967, Nhà máy V111 (nay là Z111) và Nhà máy V113 (nay là Z113) đã sản xuất và gửi vào chiến trường 500 viên đạn cùng 100 ống phóng, góp phần hạn chế hoạt động của máy bay địch ở các khu vực đầu mối giao thông trọng điểm.
Sản xuất vũ khí, khí tài trong hang đá để tránh máy bay Mỹ. Ảnh: TL
Để khắc phục các loại bom, mìn từ trường của địch rải xuống các cửa biển, lạch sông, đầu mối giao thông hoặc dọc theo các cung đường vận chuyển… không ít chiến sĩ công binh của ta đã hy sinh, nhiều phương tiện bị bom mìn từ trường phá hủy. Được Bộ Tư lệnh Công binh chuyển giao một đầu nổ loại MK.42 tháo được từ quả bom chưa nổ, cán bộ, kỹ sư Cục Kỹ thuật (sau là Viện Kỹ thuật quân sự) đã nghiên cứu xác định nguyên lý nổ của loại bom này là do thay đổi từ trường chứ không phải nổ do bị chấn động. Từ kết quả đó, nhóm nghiên cứu bước đầu tìm ra cách rà phá bom bằng nam châm phe-rít. Ngày 10/10/1967, cán bộ của Cục Kỹ thuật trực tiếp đến Thổ Khối, Gia Lâm, Hà Nội hướng dẫn một đơn vị công binh phá quả bom từ trường đầu tiên bằng nam châm phe-rít thành công và sau đó được phổ biến ngay phương pháp này cho các đơn vị công binh, dân quân tự vệ trong khu vực bị không quân Mỹ đánh phá để khắc chế bom từ trường của địch. Tiếp đến, nhóm nghiên cứu tháo gỡ đầu nổ MK.42 để đo đạc, phân tích mạch điện, xác định cơ chế hoạt động, quy luật tạo tín hiệu gây nổ và độ nhạy của đầu nổ. Sau khi nắm được các thông số của đầu nổ MK.42, dưới sự chỉ đạo của Cục Kỹ thuật, cán bộ nghiên cứu Phòng Thông tin trinh sát đã nghiên cứu thiết kế, chế tạo phương tiện rà phá bom, mìn từ trường. Tháng 4/1968, Cục Kỹ thuật chủ trì phối hợp với Trường đại học Tổng hợp Hà Nội và Tổng cục Bưu điện… nghiên cứu quy trình công nghệ sản xuất viên phe-rít phục vụ chế tạo các phương tiện rà phá bom, mìn. Từ kết quả nghiên cứu của Cục Kỹ thuật và các đơn vị, Tổng cục Hậu cần giao nhiệm vụ cho Cục Quân giới chỉ đạo Nhà máy V119 lắp đặt dây chuyền sản xuất theo công nghệ hiện đại, dùng lò điện nhiệt độ cao thay cho lò than để sản xuất viên phe-rít phục vụ các đơn vị công binh phá bom từ trường. Sau một thời gian sử dụng, các chiến sĩ công binh đã phát hiện ra một số nhược điểm của loại phương tiện này. Tháng 5/1968, dưới sự hướng dẫn của cán bộ Cục Kỹ thuật, Nhà máy V119 triển khai sản xuất bộ thiết bị phóng từ đặt trên xe cơ giới. Thiết bị rà phá này có thể quét được bom, mìn từ trường trên một khu vực rộng hơn, đảm bảo an toàn cho người và phương tiện. Không dừng lại ở kết quả đó, trong quá trình sản xuất, Cục Kỹ thuật và Nhà máy V119 tiếp tục nghiên cứu thiết kế, cải tiến phương tiện phóng từ trên cơ sở dùng chính ngay thân xe cơ giới làm lõi của cuộn từ, gọi là phương tiện phóng từ chính thể. Với thiết kế này đã nâng cự ly rà phá bom, mìn từ trường từ 100m lên 130m, giúp các đơn vị công binh nhanh chóng giải tỏa các trọng điểm giao thông bị địch đánh phá, ngăn chặn.
Cũng trong thời gian trên, các cán bộ kỹ thuật của Bộ Tư lệnh Hải quân, Bộ Tư lệnh Công binh và Cục Kỹ thuật, Cục Quân giới còn phối hợp nghiên cứu nguyên lý hoạt động của loại đầu nổ MK.42 và MK.52 thu được từ thủy lôi do máy bay, tàu chiến Mỹ rải xuống vùng ven biển miền Bắc, chế tạo thành công thiết bị phóng từ, ký hiệu HDL-9. Đây là loại thiết bị có khả năng kích nổ bom, mìn từ trường và thủy lôi ở cự ly trên dưới 100m. Các đơn vị thuộc Sư đoàn 350 (Quân khu 3) đã dùng HDL-9 rà phá các bãi thủy lôi ở cửa sông Phả Lại, sông Lục Nam, bến phà Khuể… làm thất bại thủ đoạn ngăn chặn, phong tỏa vùng ven biển miền Bắc của không quân và hải quân Mỹ.
Tổng lắp thủy lôi APS ở Nhà máy V117 (nay là Nhà máy Z117) cung cấp cho bộ đội đặc công Hải quân đánh tàu chiến Mỹ. Ảnh: TL
Năm 1968, để phá bom từ trường ở những địa hình mà xe phóng từ không vào được, Cục Kỹ thuật và Cục Quân giới đã phối hợp nghiên cứu dùng một khung dây và hai quả pin để khống chế không cho bom, mìn nổ trong khu vực cần bảo vệ. Bằng phương pháp này, ta đã cứu được một kho đạn ĐKB và một trạm bơm xăng dầu trên tuyến vận tải chiến lược 559.
Có thể nói, những năm tháng chiến đấu chống chiến tranh phá hoại lần thứ nhất của không quân, hải quân Mỹ ra miền Bắc, cán bộ, công nhân các cơ sở nghiên cứu, các cơ quan kỹ thuật, các nhà máy, các trạm xưởng của ngành Quân giới đã vượt qua nhiều gian khổ hy sinh, kiên cường bám trụ nhà máy, công trường, trận địa, vừa đẩy mạnh sản xuất, sửa chữa vũ khí, khí tài, vừa tích cực nghiên cứu, cải tiến các loại phương tiện phục vụ rà phá bom, mìn cho các đơn vị làm nhiệm vụ khai thông mạch máu giao thông, góp phần cùng toàn quân, toàn dân chống trả và làm thất bại các mục tiêu chiến lược của kẻ thù.
NAM TIẾN
Theo Lịch sử Quân giới Việt Nam (1954-1975)