TỪ BẢN CHẤT MỚI TRONG CHIẾN TRANH HIỆN ĐẠI…
Trong chiến tranh hiện đại, PTKNL cần được nhận thức vượt ra ngoài khái niệm một phương tiện trinh sát, vận chuyển hay mang vũ khí tấn công. Nó đồng thời có thể là cảm biến, phương tiện tác động, nút thông tin và một thành phần của mạng tác chiến; qua đó trở thành phương tiện phân tán và mở rộng sức mạnh quân sự trên chiến trường. Giá trị của PTKNL không chỉ thể hiện ở tính năng chiến - kỹ thuật của từng phương tiện, mà còn là khả năng kết nối, phối hợp và hoạt động như một bộ phận của hệ thống tác chiến liên hợp. Khi được liên kết với con người, cảm biến, dữ liệu, phần mềm, trí tuệ nhân tạo (AI)… chúng tham gia trực tiếp vào chu trình ra quyết định và hiệp đồng tác chiến, góp phần rút ngắn thời gian từ phát hiện đến tấn công mục tiêu. Mặt khác, các PTKNL có thể hình thành một mạng cảm biến - thông tin - tác động rộng hơn và có khả năng tái cấu hình khi điều kiện chiến trường thay đổi.
Thượng tướng Phạm Hoài Nam, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng xem UAV VU-MALE do Viettel nghiên cứu chế tạo, trưng bày tại Triển lãm "80 năm hành trình Độc lập - Tự do - Hạnh phúc" (tháng 8/2025). Ảnh: CTV
Do đó, bản chất mới của PTKNL chính là thay đổi cách sức mạnh quân sự được tạo ra và phân bố trên chiến trường phân mảnh, phi tuyến tính: từ tập trung năng lực vào một số nền tảng lớn sang phân tán năng lực trên nhiều nút; từ giá trị của từng phương tiện sang giá trị của mạng lưới; từ một sang nhiều phương tiện phối hợp tạo hiệu ứng. Sự chuyển dịch này là cơ sở để PTKNL tác động sâu hơn đến tổ chức lực lượng, cấu trúc chiến trường và nghệ thuật tác chiến hiện đại.
…ĐẾN NHẬN THỨC MỚI VỀ PTKNL
Nhận thức mới về PTKNL phải được đặt dưới lăng kính của nhận thức cấu trúc chiến trường, tổ chức đội hình, sự suy giảm của các hỏa lực truyền thống và nghệ thuật tác chiến bất đối xứng, thể hiện ở một số nội dung cốt lõi sau:
Thứ nhất, thúc đẩy tính phi tuyến của chiến tranh.
Trong chiến tranh truyền thống, lực lượng và không gian tác chiến thường được tổ chức tương đối rõ theo tiền tuyến - hậu phương, khu vực chiến đấu - khu vực bảo đảm và các lớp chiều sâu. Sự phổ biến của PTKNL đã làm các ranh giới này ngày càng mờ đi. Quan trọng hơn, PTKNL góp phần làm thay đổi quan hệ giữa phát hiện, ra quyết định và tấn công. Tác chiến vì thế chuyển từ chỗ chủ yếu "đánh vào lực lượng" sang đồng thời "đánh vào mối quan hệ giữa các thành phần tạo nên sức mạnh". Vì thế, chiến trường chuyển từ cấu trúc tương đối tuyến tính sang một hệ thống phân tán, đa hướng, liên kết và biến đổi liên tục; trong đó PTKNL trở thành một trong những tác nhân quan trọng thúc đẩy tính phi tuyến của chiến tranh hiện đại.
Bản chất mới của PTKNL là thay đổi cách sức mạnh quân sự được tạo ra và phân bố trên chiến trường phi tuyến tính. Sự chuyển dịch này là cơ sở để PTKNL tác động sâu hơn đến tổ chức lực lượng, cấu trúc chiến trường và nghệ thuật tác chiến hiện đại.
Thứ hai, thay đổi tổ chức đội hình chiến đấu.
Thay vì con người trực tiếp đảm nhiệm phần lớn hoạt động ở tuyến trước, các hệ thống không người lái có thể đảm nhiệm trinh sát, giám sát, vận chuyển và những nhiệm vụ có mức độ rủi ro cao, qua đó trở thành lực lượng tiền phương của Lục quân trong tương lai. Con người giữ vai trò chỉ huy, quyết định và tổ chức tác chiến; các PTKNL mở rộng khả năng nhận thức tình huống, hoạt động tác chiến và hiện diện trên chiến trường. Sự chuyển dịch này tất yếu kéo theo những thay đổi về tổ chức, biên chế, chỉ huy, huấn luyện và phương thức tác chiến.
Minh họa bản chất của PTKNL trong chiến tranh hiện đại. Ảnh: CTV
Thứ ba, thay đổi nhận thức chiến trường.
Sự phát triển của PTKNL đang tạo ra bước chuyển quan trọng từ nhận thức chiến trường mang tính thời điểm sang nhận thức chiến trường gần thời gian thực. Với mạng lưới cảm biến phân tán, hoạt động liên tục trên không, mặt đất và mặt biển, các PTKNL cho phép thu thập, chia sẻ và cập nhật dữ liệu từ nhiều vị trí, hình thành bức tranh chiến trường động, phản ánh kịp thời sự thay đổi của lực lượng và môi trường tác chiến. Khi được tích hợp với AI, mạng thông tin và hệ thống chỉ huy - kiểm soát, dữ liệu từ các PTKNL có thể được tổng hợp, phân tích và chuyển hóa nhanh chóng thành thông tin phục vụ ra quyết định.
Thứ tư, làm suy giảm lợi thế của một số nền tảng chủ lực.
Trong chiến tranh hiện đại, các nền tảng như xe tăng, pháo binh, máy bay có người lái và tàu chiến giữ vai trò trung tâm trong việc tạo ra sức mạnh quân sự. Ưu thế quân sự vì thế gắn chặt với khả năng sở hữu, tập trung và sử dụng hiệu quả các nền tảng có tính năng chiến - kỹ thuật vượt trội. Sự xuất hiện và phổ biến của PTKNL không làm mất đi vai trò của các vũ khí này, nhưng làm suy giảm một số lợi thế vốn có của chúng. Trong môi trường cảm biến ngày càng dày đặc, tập trung lực lượng để tạo ưu thế hỏa lực cũng làm tăng nguy cơ bị phát hiện và tấn công. Quan trọng hơn, PTKNL với tốc độ đổi mới và thích nghi liên tục đã làm thay đổi đáng kể tư duy thiết kế vũ khí, trang bị. Vì vậy, ưu thế quân sự đang dịch chuyển một phần từ nền tảng lớn sang hệ thống phân tán; từ tập trung sang phân tán; từ ưu thế tính năng đơn lẻ sang hiệu quả hệ thống, chi phí - hiệu quả và tốc độ thích nghi.
Phương tiện không người lái mặt đất (UGV) do Nhà máy Z111 (Tổng cục CNQP) nghiên cứu chế tạo. Ảnh: CTV
Thứ năm, thúc đẩy nghệ thuật tác chiến bất đối xứng.
Thay vì đối đầu trực tiếp với đối phương, có thể sử dụng các PTKNL để tìm kiếm và tác động vào những điểm yếu, khoảng trống hoặc mắt xích quan trọng trong hệ thống tác chiến; tiếp cận từ nhiều hướng, nhiều môi trường và bằng những phương thức mà đối phương khó dự đoán hoặc khó tổ chức đối phó đồng thời. Đặc biệt, khả năng phân tán, cơ động và thay đổi phương thức sử dụng của các PTKNL tạo điều kiện hình thành bất đối xứng động. Bất đối xứng khi đó không chỉ nằm ở sự khác biệt về vũ khí hay lực lượng, mà ở khả năng liên tục tạo ra những tương quan bất lợi mới cho đối phương. Nhờ đó, một lực lượng không nhất thiết phải mạnh hơn trên toàn bộ chiến trường mà có thể chủ động tạo ưu thế cục bộ tại những thời điểm và địa điểm phù hợp. Bên cạnh đó, PTKNL còn có khả năng tạo ra bất đối xứng về chi phí, rủi ro và tốc độ đổi mới; làm cho lợi thế về công nghệ của các cường quốc suy giảm đáng kể.
KIẾN NGHỊ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
Phát triển PTKNL không nên dừng ở nghiên cứu, chế tạo hoặc mua sắm từng loại phương tiện riêng lẻ, mà cần chuyển từ tư duy "Chương trình PTKNL" riêng lẻ sang xây dựng "Hệ sinh thái PTKNL quốc gia", gắn kết công nghệ, công nghiệp, phần mềm, dữ liệu, nhân lực, thử nghiệm và tổ chức sử dụng. Mục tiêu cuối cùng là hình thành năng lực tự chủ thiết kế; tự chủ sản xuất; tự chủ phần mềm và dữ liệu; tự chủ tích hợp; tự chủ bảo đảm kỹ thuật, tạo nền tảng phát triển lâu dài. Trên cơ sở đó, cần tập trung vào ba chương trình trọng tâm:
Một là, Chương trình công nghệ lõi, nhằm từng bước tự chủ thiết kế, động cơ - nguồn năng lượng, cảm biến, liên kết dữ liệu, định vị, điều khiển, AI, phần mềm và công nghệ chống gây nhiễu; tránh tình trạng sản xuất trong nước nhưng phụ thuộc vào linh kiện và công nghệ bên ngoài.
Từ góc độ xây dựng nền quốc phòng, đòi hỏi chuyển từ phát triển từng phương tiện riêng lẻ sang xây dựng hệ sinh thái PTKNL quốc gia, gắn công nghệ lõi, công nghiệp, phần mềm, dữ liệu, AI, nhân lực và tổ chức lực lượng thành một chỉnh thể.
Hai là, Chương trình mạng lưới PTKNL, xây dựng kiến trúc mở để các UAV, UGV, USV, cảm biến và phương tiện tác động có thể kết nối, chia sẻ dữ liệu và phối hợp trong một hệ thống chung, hướng tới nguyên tắc "thay phương tiện nhưng không thay hệ thống".
Ba là, Chương trình phát triển nguồn nhân lực, hình thành đội ngũ kỹ sư, lập trình viên, chuyên gia AI, tự động hóa, dữ liệu, tác chiến điện tử, kỹ thuật viên và người vận hành đáp ứng yêu cầu phát triển và khai thác hệ thống.
Như vậy, PTKNL cần được nhận thức vượt ra ngoài phạm vi của một loại vũ khí hay phương tiện chiến đấu mới. Sự phát triển của PTKNL đang thúc đẩy những chuyển dịch quan trọng của chiến tranh hiện đại: từ tập trung sang phân tán, đồng thời mở rộng khả năng nhận thức chiến trường gần thời gian thực, thúc đẩy tính phi tuyến và nghệ thuật tác chiến bất đối xứng. Cũng cần nhấn mạnh rằng, PTKNL không làm mất đi vai trò của vũ khí truyền thống, nhưng đang làm thay đổi cách tổ chức, sử dụng và tạo ra ưu thế của chúng trong một hệ thống tác chiến tích hợp. Do đó, từ góc độ xây dựng nền quốc phòng, đòi hỏi chuyển từ phát triển từng phương tiện riêng lẻ sang xây dựng hệ sinh thái PTKNL quốc gia, gắn công nghệ lõi, công nghiệp, phần mềm, dữ liệu, AI, nhân lực và tổ chức lực lượng thành một chỉnh thể. Đây không chỉ là phát triển một thế hệ vũ khí mới, mà sâu xa hơn là chuyển đổi phương thức tạo ra sức mạnh quân sự trong chiến tranh tương lai.
TS. LÊ MINH QUÂN
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Chính phủ Việt Nam, Nghị định 288/2025/NĐ-CP về quản lý tàu bay không người lái và phương tiện bay khác.
2. Bộ Quốc phòng Việt Nam, Thông tư 39/2025/TT-BQP về danh mục tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật đối với tàu bay không người lái, phương tiện bay khác.
3. Bronk, J. & Watling, J. (2024), Mass Precision Strike: Designing UAV Complexes for Land Forces, Royal United Services Institute (RUSI).
4. Bondar, K. (2025), Unleashing U.S. Military Drone Dominance: What the United States Can Learn from Ukraine, Center for Strategic and International Studies (CSIS).
5. Bondar, K. (2025), Ukraine’s Future Vision and Current Capabilities for Waging AI-Enabled Autonomous Warfare, CSIS.
6. Slusher, M. (2025), Lessons from the Ukraine Conflict: Modern Warfare in the
Age of Autonomy, Information, and Resilience, CSIS.
7. RUSI (2025), Emergent Approaches to Combined Arms Manoeuvre in Ukraine.
8. Plichta, M. (2025), Precise Mass in Action: Assessing Ukraine’s One-Way Attack Drone Campaign, RUSI Journal.
9. NATO Parliamentary Assembly (2025), Mastering the Future of Uncrewed Warfare.