Sự phát triển bùng nổ của UAV, đặc biệt là UAV cỡ nhỏ, UAV cảm tử, UAV bầy đàn, UAV điều khiển bằng cáp quang và UAV ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), đã làm thay đổi sâu sắc phương thức tác chiến hiện đại trong giai đoạn 2022-2026. Cuộc xung đột Nga - Ukraine, các cuộc đối đầu tại Trung Đông và đặc biệt là vòng xoáy leo thang Israel - Iran - Hezbollah diễn ra liên tục từ năm 2025 cho thấy UAV cùng tên lửa, rocket giá rẻ trở thành một trong những mối đe dọa thường trực và nguy hiểm nhất đối với lực lượng vũ trang, hạ tầng trọng yếu và khu vực dân cư. Đặc biệt, quy mô mối đe dọa từ trên không đã vượt xa khả năng ứng phó của các hệ thống phòng không thế hệ trước.
Sự phổ biến của UAV thương mại giá rẻ, nhiều loại chỉ có giá vài trăm đến vài nghìn USD, đã tạo ra một nghịch lý kinh tế - quân sự: chi phí bắn hạ một UAV bằng tên lửa phòng không truyền thống có thể cao gấp hàng trăm, thậm chí hàng nghìn lần giá trị mục tiêu. Chính điều này là động lực cốt lõi thúc đẩy làn sóng đầu tư toàn cầu vào công nghệ chống UAV (tiếng Anh: Counter-Unmanned Aircraft Systems, viết tắt là C-UAS). Theo thống kê, quy mô thị trường C-UAS toàn cầu đạt khoảng 9,17 tỷ USD đến 14,41 tỷ USD vào năm 2026; và dự báo tăng trưởng mạnh mẽ lên tới 29,7 tỷ USD đến 55,25 tỷ USD vào giữa năm 2030.
.jpg)
Hệ thống chống UAV ELM-2026 của Israel trang bị trên xe thiết giáp. Ảnh: Internet
Về cấu trúc kỹ thuật, C-UAS hiện đại được tổ chức thành 3 nhóm chức năng kế tiếp nhau trong chuỗi tiêu diệt: phát hiện, nhận dạng và theo dõi mục tiêu; chế áp mềm nhằm vô hiệu hóa khả năng điều khiển, dẫn đường mà không phá hủy vật lý; tiêu diệt cứng nhằm phá hủy hoàn toàn UAV bằng động năng hoặc năng lượng định hướng. Việc lựa chọn biện pháp đối phó phụ thuộc vào loại mục tiêu, môi trường tác chiến, mức độ nhạy cảm về an toàn và yêu cầu giảm thiểu thiệt hại thứ cấp.
Nhóm công nghệ phát hiện
Trong nhóm này, radar chuyên dụng vẫn là lớp cảm biến chủ lực nhờ khả năng hoạt động trong mọi điều kiện thời tiết, ngày và đêm, cự ly phát hiện xa. Các radar chống UAV thế hệ mới có khả năng phát hiện mục tiêu có diện tích phản xạ rất nhỏ, phân biệt UAV qua đặc trưng tốc độ và quỹ đạo bay, đồng thời theo dõi hàng chục mục tiêu trong không gian ba chiều - tiêu biểu như: AN/TPQ-50 (Mỹ), Spexer 2000 (Đức), ELM-2026 (Israel), YLC-48 (Trung Quốc). Xu hướng nổi bật là radar mảng pha điện tử chủ động tích hợp AI để tự động phân loại mục tiêu, giảm báo động giả. Tuy vậy, UAV cỡ nhỏ bay ở độ cao 50-80m vẫn là "vùng mù" cố hữu của nhiều hệ thống radar cảnh giới truyền thống, đòi hỏi bổ sung cảm biến quang điện tử, hồng ngoại để bù khoảng trống này.
Quy mô thị trường C-UAS toàn cầu đạt khoảng 9,17 tỷ USD đến 14,41 tỷ USD vào năm 2026; và dự báo tăng trưởng mạnh mẽ lên tới 29,7 tỷ USD đến 55,25 tỷ USD vào giữa năm 2030.
(Nguồn: Fortune Business Insight)
Bên cạnh đó, trinh sát vô tuyến điện là phương thức phát hiện thụ động tín hiệu điều khiển, truyền dữ liệu và định vị vệ tinh phát ra từ UAV hoặc thiết bị điều khiển mặt đất, có ưu điểm không phát xạ năng lượng nên khó bị phát hiện ngược, phù hợp triển khai bí mật, liên tục. Tuy nhiên, biện pháp này hầu như không hiệu quả đối với UAV tự hành hoặc UAV điều khiển bằng cáp quang. Hệ thống quang điện tử và hồng ngoại được dùng để nhận dạng trực quan loại mục tiêu, xác minh chéo với dữ liệu radar nhằm giảm báo động giả, đồng thời hỗ trợ khóa bám mục tiêu cho pháo, laser. Mạng lưới cảm biến âm thanh, định vị nguồn âm đặc trưng của động cơ, cánh quạt, đặc biệt hiệu quả với UAV cỡ nhỏ. Hợp nhất đa cảm biến hiện là xu hướng chủ đạo và bắt buộc trong mọi kiến trúc C-UAS hiện đại, kết hợp dữ liệu từ các nguồn nêu trên, trong đó AI giúp nâng cao độ chính xác nhận dạng mục tiêu, loại bỏ báo động giả và rút ngắn thời gian từ phát hiện đến quyết định tiêu diệt xuống chỉ còn vài giây.
.jpg)
Hệ thống chống UAV ŞAHİN của Thổ Nhĩ Kỳ. Ảnh: Internet
Nhóm công nghệ chế áp mềm
Nhóm này hướng tới vô hiệu hóa khả năng điều khiển, dẫn đường của UAV mà không phá hủy vật lý. Chế áp vô tuyến khiến UAV mất liên lạc, tự động quay về điểm xuất phát hoặc hạ cánh khẩn cấp vẫn là biện pháp phổ biến nhất nhờ chi phí thấp, triển khai nhanh, ít rủi ro; tuy nhiên hiệu quả giảm mạnh trước UAV điều khiển bằng cáp quang. Đánh lừa tín hiệu định vị vệ tinh khiến UAV nhận sai vị trí, bay lệch hướng hoặc mất khả năng dẫn đường tự động, là biện pháp hữu ích khi bảo vệ khu vực diện rộng nhưng đòi hỏi kiểm soát chặt để tránh ảnh hưởng định vị dân sự lân cận. Biện pháp chiếm quyền điều khiển UAV chủ yếu áp dụng với UAV thương mại cỡ nhỏ, cho phép lực lượng phòng thủ tiếp quản hoàn toàn quyền điều khiển, ép hạ cánh an toàn để thu hồi, giám định và truy tìm nguồn gốc.
Hệ thống chống UAV Leonidas của Mỹ. Ảnh: Internet
Nhóm công nghệ tiêu diệt cứng
Nhóm này hướng tới phá hủy hoàn toàn UAV. Pháo phòng không chống UAV sử dụng đạn nổ lập trình theo thời gian hoặc đạn cận đích để tạo mảng mảnh sát thương, tăng xác suất diệt mục tiêu cỡ nhỏ với chi phí mỗi phát bắn thấp hơn nhiều lần so với tên lửa, tiêu biểu như Skynex (Đức) và ŞAHİN (Thổ Nhĩ Kỳ). Tên lửa phòng không được dùng khi đối phương triển khai UAV cỡ lớn, tầm trung cao hoặc UAV cảm tử tầm xa mang đầu nổ uy lực lớn, đòi hỏi tiêu diệt từ cự ly an toàn, song nhược điểm lớn nhất là chi phí đánh chặn rất cao so với giá trị mục tiêu. UAV đánh chặn UAV là xu hướng nổi bật nhất hiện nay, dùng UAV cỡ nhỏ tốc độ cao để chủ động truy đuổi, tiêu diệt UAV đối phương với chi phí chỉ vài nghìn USD mỗi chiếc. Nổi bật là hệ thống MEROPS của Mỹ đã đánh chặn thành công hơn 1.000 UAV kiểu Shahed với tỷ lệ thành công khoảng 95%.
Công nghệ chống UAV hiện đại được tổ chức thành 3 nhóm: phát hiện, nhận dạng và theo dõi mục tiêu; chế áp mềm nhằm vô hiệu hóa khả năng điều khiển; tiêu diệt cứng để phá hủy hoàn toàn UAV bằng động năng hoặc năng lượng định hướng.
Trong nhóm này, vũ khí laser năng lượng cao phát triển nhanh nhất. Hệ thống này có tốc độ giao chiến gần như tức thời và chi phí mỗi lần bắn cực thấp, song nhược điểm là hiệu quả phụ thuộc điều kiện thời tiết, yêu cầu nguồn điện lớn và chỉ tiêu diệt được một mục tiêu tại một thời điểm. Do đó, để đối phó với bầy đàn UAV, phải bổ sung thêm vũ khí vi ba công suất lớn, nhờ khả năng phát xung điện từ mạnh trên một vùng không gian rộng, gây quá tải và phá hủy vi mạch, cảm biến, hệ thống điều khiển bay của UAV. Hệ thống tiêu biểu nhất là Leonidas của Epirus (Mỹ), dùng bán dẫn gallium nitride thay ống chân không từ trường truyền thống, cho phép thu nhỏ kích thước, giảm yêu cầu năng lượng. Hệ thống đã được tích hợp lên nhiều nền tảng, từ dạng kéo cố định, module mang trên UAV cỡ lớn, tới xe robot tự hành.
Có thể thấy, mỗi lớp công nghệ chống UAV đều có ưu điểm và hạn chế riêng, không lớp nào thay thế hoàn toàn lớp còn lại. Chính sự bổ trợ lẫn nhau giữa các lớp công nghệ là cơ sở lý luận cho kiến trúc phòng thủ nhiều lớp mà hầu hết các quốc gia có tiềm lực quân sự hàng đầu đang theo đuổi.
Đại tá, TS. NGUYỄN XUÂN PHƯƠNG
Cục Tiêu chuẩn - Đo lường - Chất lượng/Bộ Tổng Tham mưu
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Tiến Đạt - Sơn Bình, "Phương tiện bay không người lái với nhiệm vụ xây dựng Quân đội, bảo vệ Tổ quốc", Báo Quân đội nhân dân, 2026.
2. "Biện pháp phòng chống UAV", Tạp chí Nghiên cứu chiến lược, 2026.
3. Gettinger, D. M. (2025), Department of Defense Counter Unmanned Aircraft Systems: Background and Issues for Congress, Congressional Research Service Report R48477, 2025.
4. International Institute for Strategic Studies - IISS (2026), The Military Balance 2026: Fortifying NATO’s Eastern Flank, Routledge, 2026.
5. MAG Aerospace (2026), Strategic Counter-UAS Defense Technologies and Mitigation Strategies, MAG Aerospace Thought Leadership Series, 2026.
6. Butterworth-Hayes, P. (Ed.) (2026), Unmanned Airspace 2026 Global Counter-UAS Systems Directory, Unmanned Publications, 2026.