Hiện nay, tàu mặt nước không người lái (USV) đang được nhiều quốc gia chú trọng phát triển. USV không chỉ thu thập tin tức tình báo, trinh sát và giám sát đối phương, mà còn có thể phối hợp với các phương tiện không người lái khác để tác chiến trên mặt nước, chống ngầm, chống thủy lôi, tác chiến điện tử và thực hiện hiệu quả nhiệm vụ phòng không.
MỸ: TIÊN PHONG HỆ SINH THÁI TÁC CHIẾN VÀ "HẠM ĐỘI MA"
Hiện nay, Quân đội Mỹ rất chú trọng nghiên cứu phát triển các loại USV, coi đây là nhiệm vụ ưu tiên trong xây dựng sức mạnh cho quân đội nói chung và hải quân nói riêng. Trong biên chế Hải quân Mỹ có rất nhiều loại USV thực hiện các nhiệm vụ khác nhau, trong đó quan trọng nhất là ngăn chặn các thiết bị lặn mang vũ khí chiến lược. Ngoài ra, USV giúp Hải quân Mỹ không chỉ giảm bớt quân số, chi phí hậu cần, mà còn mở rộng khả năng kết nối trong hệ thống tác chiến liên hợp với sự hỗ trợ của AI. Điển hình là Sea Hunter (lớp III) - tàu săn ngầm không người lái (ACTUV) chuyên theo dõi tàu ngầm ở vùng biển xa. Sea Hawk là USV tầm xa thiết kế 3 thân, tầm hoạt động 16.000km. Vanguard là chiếc thứ ba trong chương trình Overlord của Hải quân Mỹ, hạ thủy năm 2024, là một phần trong kế hoạch phát triển "hạm đội ma" của Lầu Năm Góc nhằm khám phá tính năng tự động trên biển. Saildrone Explorer là chiếc USV lập kỷ lục hoạt động 220 ngày liên tục trên biển mà không cần bảo trì. Bên cạnh đó, các chương trình như Protector hay USV cỡ lớn (LUSV) đang biến tham vọng về một lực lượng biển xa không người lái của Mỹ dần trở thành hiện thực.
.jpg)
USV Saildrone Explorer của Hải quân Mỹ. Ảnh: Internet
Sau khi nổ ra Chiến dịch quân sự đặc biệt (tháng 2/2022) giữa Nga - Ukraine, rút kinh nghiệm từ thực tiễn tác chiến tại Biển Đen, Hải quân Mỹ đã đẩy nhanh tốc độ sản xuất các loại USV mới có thể triển khai từ tàu ngầm và tàu mặt nước để trinh sát hoặc tấn công tự sát. Với nguồn ngân sách dồi dào, Mỹ hiện vẫn là nước dẫn đầu thế giới cả về công nghệ và số lượng USV, biến chúng thành "cánh tay nối dài" chiến lược trên đại dương.
NGA: CHUYỂN TRỌNG TÂM SANG ĐA NĂNG HÓA VÀ THỰC CHIẾN
So với Mỹ, Nga có phần chậm hơn trong phát triển các loại USV. Tuy nhiên, trước những tổn thất đáng kể của Hạm đội Biển Đen trong cuộc xung đột với Ukraine, Nga đã nhanh chóng đẩy mạnh phát triển các loại USV theo hướng đa năng, từ các nhiệm vụ phòng thủ, tấn công cảm tử, đến trinh sát và vận chuyển.
.jpg)
USV Orkan của Nga. Ảnh: Internet
Tại Triển lãm Hàng hải Quốc phòng quốc tế năm 2024, diễn ra ở St. Petersburg (Nga), Nga đã trình làng hàng loạt mẫu USV ấn tượng như: Orkan (dài 5,3m, vận tốc 74,8km/giờ, tầm hoạt động 500km); BEC-1000 (có thể mang tải trọng lên tới 1.000kg, tốc độ 40 hải lý/giờ, tầm hoạt động hơn 500km); Vizir (dài 7m, có thể đạt vận tốc 83,4km/giờ, tầm hoạt động 434km, được sử dụng cho cả mục đích quân sự và dân sự)…
Để đẩy nhanh tốc độ phát triển các USV, Nga thành lập hội đồng kỹ thuật liên ngành và xây dựng trung tâm sản xuất quy mô lớn tại Nhà máy chế tạo máy Kingisepp (KMZ) ở St.Petersburg. Xu hướng phát triển USV của Nga tập trung vào các yếu tố, như: đa dạng hóa và chuyên môn hóa; tăng cường tích hợp công nghệ AI; nâng cao khả năng tác chiến bầy đàn; xây dựng biện pháp phòng thủ và đối phó với USV của đối phương; phát triển USV chuyên săn diệt và phục vụ chương trình huấn luyện chuyên biệt cho hải quân…
NHẬT BẢN: XÁC ĐỊNH USV LÀ TRỤ CỘT AN NINH BIỂN ĐẢO
Sách trắng Quốc phòng Nhật Bản năm 2024 xác định phát triển USV là trụ cột mới của Lực lượng phòng vệ biển (JMSDF), nhằm tăng cường khả năng giám sát hàng hải, đặc biệt là đối phó với các hoạt động ngày càng gia tăng của các đối thủ tiềm tàng xung quanh quần đảo Senkaku (Điếu Ngư).
.jpg)
USV do Công ty JMU Defense Systems (Nhật Bản) sản xuất. Ảnh: Internet
Những năm gần đây, hoạt động nghiên cứu phát triển USV của Nhật Bản đạt nhiều kết quả quan trọng. Ngoài một số USV hiện có như Whale của Tập đoàn Công nghiệp nặng Mitsubishi (MHI), Umikaze của Công ty JMU Defense Systems, thì một trong những dự án đáng chú ý nhất là USV đa năng hỗ trợ chiến đấu. USV này có thể mang nhiều module vũ khí dạng container khác nhau, linh hoạt trong các chiến thuật đặc biệt; có khả năng tạo thành một đội hình gắn kết với các phương tiện không người lái khác để tối ưu hóa hiệu quả tác chiến. Các cuộc thử nghiệm trên biển dự kiến sẽ diễn ra vào năm 2027. Ngoài ra, Công ty Hệ thống quốc phòng JMU cũng là một trong những đơn vị tiên phong trong lĩnh vực này khi bắt đầu thử nghiệm USV từ năm 2021 và đã bàn giao một USV để thử nghiệm trên tàu khu trục nhỏ Mogami của Lực lượng phòng vệ biển Nhật Bản vào năm 2023. Tàu Mogami đóng vai trò tàu mẹ, hỗ trợ cho các phương tiện USV và xử lý mìn.
Nhật Bản cũng đầu tư đáng kể vào nghiên cứu và phát triển (R&D) công nghệ USV. Năm 2024, nước này đã chi hơn 160 triệu USD cho nghiên cứu USV đa năng hỗ trợ chiến đấu, có khả năng thay thế dễ dàng và chi phí hợp lý. Điều này phản ánh cam kết của Nhật Bản trong hiện đại hóa lực lượng hải quân và duy trì lợi thế công nghệ. Mặt khác, Nhật Bản tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực USV, đặc biệt là với Hải quân Mỹ cả về công nghệ và các cuộc diễn tập chung. Sự hợp tác này không chỉ giúp Nhật Bản tiếp cận các công nghệ tiên tiến, mà còn tăng cường khả năng tương tác và phối hợp tác chiến với lực lượng đồng minh.
Trong tương lai, Nhật Bản sẽ phát triển USV theo hướng: tăng cường khả năng giám sát và trinh sát hàng hải; tích hợp AI và công nghệ tiên tiến để xử lý dữ liệu cảm biến, phát hiện và đánh giá mối đe dọa theo thời gian thực; phát triển USV đa năng có khả năng tác chiến mạng và đội hình lớn; giảm thiểu rủi ro cho con người và tối ưu hóa chi phí; tăng khả năng chống ngầm và chống mìn.
Sự phát triển của USV tại Mỹ, Nga, Nhật Bản và nhiều quốc gia khác (Anh, Pháp, Hàn Quốc...) cho thấy một xu hướng không thể đảo ngược: Số hóa và không người lái hóa lực lượng hải quân. USV không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro cho con người mà còn tối ưu hóa chi phí vận hành. Trong tương lai, USV sẽ là yếu tố làm thay đổi cục diện chiến tranh hiện đại, tạo ra một cuộc cách mạng tương tự như cách mà UAV đã làm thay đổi chiến trường trên bộ và trên không.
Đại tá LÊ VĂN THÀNH