Vũ khí "canh trời" của Iran

CHỦ TRƯƠNG PHÁT TRIỂN

Trong nhiều năm qua, Iran ưu tiên phát triển công nghiệp quốc phòng (CNQP), trọng tâm là nghiên cứu chế tạo và phát triển các loại tên lửa, hệ thống phòng không hiện đại. Hiện nay, vũ khí, trang bị phòng không của Iran là một trong những mạng lưới phức tạp và đáng gờm nhất tại khu vực Trung Đông. Iran chủ trương tiếp tục đẩy mạnh phát triển CNQP, mở rộng thị trường, nâng cao khả năng cạnh tranh, tăng giá trị xuất khẩu, coi xuất khẩu là một trụ cột của nền CNQP, với một số giải pháp sau:

Một là, tăng cường sáp nhập để mở rộng quy mô, nâng cao khả năng cạnh tranh và mở rộng thị trường. Tích cực hỗ trợ các tập đoàn, công ty sản xuất sản phẩm quốc phòng trong nước, trọng tâm là các loại tên lửa, nâng cấp hệ thống vũ khí, trang bị phòng không. Cùng với đó, mở rộng hợp tác quân sự với các nước trong và ngoài khu vực; tăng cường diễn tập nâng cao khả năng tác chiến hiệp đồng quân, binh chủng và sẵn sàng chiến đấu; tích cực tìm kiếm, mở rộng hợp tác với các nước để phá thế bao vây cấm vận, mua sắm các trang thiết bị mới, trọng tâm là các tên lửa đạn đạo chiến lược và các loại tàu chiến hiện đại cho hải quân…

Hệ thống tên lửa đất đối không Khordad-15 do Iran tự chủ nghiên cứu phát triển.    Ảnh: Internet

Hai là, đổi mới hệ thống luật pháp về xuất khẩu vũ khí, trang bị. Iran đang tiến hành sửa đổi đạo luật về ngoại thương nhằm xóa bỏ một số điều khoản làm hạn chế vai trò và khả năng cạnh tranh của các nhà xuất khẩu vũ khí Iran so với nước ngoài; qua đó đơn giản hóa việc xuất khẩu vũ khí, trang bị.

Ba là, tăng cường liên doanh, liên kết với các tập đoàn CNQP nước ngoài. Hiện nay, một trong những nghịch lý trong phát triển nền CNQP của Iran là muốn mở rộng hợp tác, liên kết với các đối tác nước ngoài để nâng cao khả năng cạnh tranh, tăng giá trị xuất khẩu, nhưng lại không muốn rò rỉ thông tin về công nghệ quốc phòng quốc gia. Vì vậy, Iran chỉ ưu tiên cho các thương vụ sáp nhập giữa các công ty nội địa, dù còn nhiều bất cập. Do đó, với thế mạnh về tiềm lực công nghệ và nguồn nhân lực, các tập đoàn CNQP Iran tích cực tham gia các dự án thiết kế và phát triển hệ thống vũ khí mới, nhất là các loại tên lửa, tàu chiến, nâng cấp hệ thống phòng không. Giải pháp này giúp Iran khắc phục tình trạng thiếu vốn, có điều kiện đầu tư nghiên cứu phát triển có chiều sâu, mở rộng thị trường, nâng cao sức cạnh tranh của nền CNQP quốc gia.

CẤU TRÚC HỆ THỐNG VŨ KHÍ PHÒNG KHÔNG HIỆN ĐẠI

Với những chủ trương, định hướng chiến lược, Iran là một trong những quốc gia có nền CNQP tiên tiến trong khu vực, xây dựng được mạng lưới vũ khí phòng không hiện đại. Do chịu các lệnh cấm vận quốc tế kéo dài, Iran đã xây dựng học thuyết quốc phòng phi đối xứng, tập trung tối đa vào tự chủ công nghệ nội địa kết hợp với các khí tài nhập khẩu để tạo nên hệ thống phòng không đa tầng, đa lớp, với độ chính xác cao, gồm:

Tầng chiến lược: Lá chắn tầm xa là trụ cột bảo vệ các cơ sở hạ tầng cốt lõi như các khu vực quân sự, thủ đô Tehran và các nhà máy hạt nhân trước mối đe dọa từ máy bay tàng hình, tên lửa hành trình hoặc tên lửa đạn đạo của đối phương.

Tên lửa phòng không Bavar-373: Được xem là niềm tự hào của ngành CNQP Iran, hệ thống này được quảng bá là có tính năng tương đương hoặc vượt trội hơn tên lửa phòng không S-300 PMU-1 và tiệm cận với tên lửa phòng không S-400 của Nga. Bavar-373 sử dụng tên lửa dòng Sayyad (như Sayyad-4B), cho phép đánh chặn chính xác mục tiêu ở khoảng cách tầm 300km.

Tên lửa phòng không S-300PMU-2: Tổ hợp nhập khẩu từ Nga này từng là đỉnh cao phòng không của Iran. Dù số lượng bệ phóng không quá lớn để bao phủ toàn bộ lãnh thổ, các tổ hợp này đóng vai trò chốt chặn then chốt tại các vùng nhạy cảm.

Hệ thống phòng không Bavar-373 được trang bị tên lửa Sayyad-3. Ảnh: Internet

Hệ thống tên lửa phòng không S-200: Tổ hợp từ thời Liên Xô trước đây, đã được Iran nội địa hóa sâu, tích hợp tên lửa Fajr-8 và Ghareh, đẩy tầm bắn đạt từ 250km đến 350km, chủ yếu dùng để khóa và đánh chặn các mục tiêu lớn, bay cao.

Tên lửa tầm trung: Có khả năng linh hoạt và cơ động cao, có thể đối phó với chiến thuật tấn công dồn dập từ không quân.

Tên lửa đất đối không Khordad-15 và Talash: Đây là các tổ hợp do Iran tự nghiên cứu phát triển, trang bị radar mảng pha tiên tiến, có khả năng theo dõi đồng thời nhiều mục tiêu và dẫn đường cho tên lửa Sayyad-2/3 đánh chặn mục tiêu ở khoảng cách từ 120km-150km.

Tên lửa đất đối không mới: Được sản xuất năm 2024, tổ hợp phòng không mới nhất sử dụng tên lửa Sayyad-3F phóng thẳng đứng. Arman có khả năng bao phủ 360 độ, thời gian triển khai chiến đấu cực ngắn, chỉ trong vòng vài phút và chuyên trị các mục tiêu bay thấp có tốc độ cao.

Hệ thống tên lửa Mersad (Raad): Là biến thể được cải tiến và hiện đại hóa dựa trên nền tảng hệ thống MIM-23 Hawk của Mỹ, tăng cường khả năng kháng nhiễu điện tử.

Lớp phòng thủ điểm và tầm thấp:

"Thợ săn tàng hình": Trong bối cảnh xung đột hiện đại chứng kiến sự bùng nổ của thiết bị bay không người lái (UAV), tên lửa hành trình và máy bay tiêm kích thế hệ thứ 5 (F-35A), Iran đặc biệt chú trọng đầu tư vào các hệ thống phòng không tầm ngắn "bắn và chạy".

Tổ hợp tên lửa phòng không tầm ngắn Majid (AD-08): Hệ thống này cực kỳ nguy hiểm nhờ cơ chế hoạt động hoàn toàn im lặng. Thay vì dùng radar chủ động (dễ bị đối phương phát hiện và chế áp), Majid sử dụng thiết bị quang - điện tử và cảm biến ảnh nhiệt để săn mục tiêu trong phạm vi 8km, hoạt động như một "sói đơn độc".

          Hệ thống tên lửa đất đối không Tor-M1 và Pantsir-S1 (nhập khẩu từ Nga): Bảo vệ điểm cố định trước các loại vũ khí dẫn đường chính xác cao.

Mạng lưới MANPADS (tên lửa vác vai) khổng lồ: Iran đang sở hữu kho tên lửa vác vai lớn nhất Trung Đông, cùng với các hệ thống phòng thủ tên lửa đất đối không Misagh-1, Misagh-2 (phát triển từ nguyên mẫu Igla/Strela của Nga) với tầm bắn hiệu quả 5km, tên lửa chống máy bay trực thăng và các loại tên lửa mặt đất đối không Pantzir, Tor-M1 và YZ-3 Shahab Thaqeb (FM-80)...

Đáng chú ý, Quân đội Iran cũng đưa vào biên chế dòng tên lửa Verba tiên tiến sử dụng đầu dò đa phổ (quang học, hồng ngoại, cực tím), gần như miễn nhiễm với các biện pháp bẫy mồi nhiệt thông thường. Đặc trưng chiến thuật của phòng không Iran là chỉ huy tập trung - tác chiến phân tán. Mạng lưới phòng không Iran được tích hợp dưới một cơ chế chỉ huy trung tâm, cho phép chia sẻ dữ liệu radar đồng bộ. Tuy nhiên, khi xảy ra chiến tranh công nghệ cao-điện tử mạnh, các tổ hợp tầm ngắn và tầm trung có khả năng tự hoạt động độc lập để phục kích máy bay đối phương. Bên cạnh phát triển lưới lửa phòng thủ mặt đất, Iran đẩy mạnh tích hợp công nghệ tàng hình cho chính các hệ thống vũ khí và tăng cường các hệ thống tác chiến điện tử (EW) nhằm làm mù radar của đối phương trước khi tung đòn đánh chặn-kết liễu đối phương.

HIỆU QUẢ THỰC CHIẾN

Cuộc xung đột giữa Iran với Israel và các cuộc không kích của Mỹ đã trở thành phép thử thực tế đối với năng lực phòng không của Tehran. Trước chiến tranh, Iran được đánh giá là một trong những quốc gia sở hữu hệ thống phòng không mạnh nhất Trung Đông. Tuy nhiên, qua diễn biến thực tế, giới quan sát quân sự nhận định, sức mạnh phòng không của Iran chưa đủ để ngăn chặn hiệu quả các chiến dịch không kích hiện đại của Israel và Mỹ.

Tên lửa phóng ra từ tổ hợp phòng không tầm ngắn Majid (AD-08) của Iran.    Ảnh: Internet

Điểm yếu lớn nhất của phòng không Iran nằm ở khả năng tác chiến hiệp đồng và chỉ huy - kiểm soát. Mặc dù sở hữu nhiều loại khí tài tương đối hiện đại, nhưng mức độ liên kết giữa các hệ thống radar, sở chỉ huy và đơn vị hỏa lực chưa đạt đến trình độ tác chiến mạng trung tâm như các cường quốc quân sự hàng đầu. Điều đó khiến quá trình phát hiện, theo dõi, phân bổ mục tiêu và đánh chặn thiếu tính đồng bộ, làm giảm đáng kể hiệu quả chiến đấu khi đối mặt với các đòn tiến công quy mô lớn, đa hướng và cường độ cao. Bên cạnh đó, ưu thế vượt trội của Mỹ và Israel về tình báo, trinh sát, tác chiến điện tử và tác chiến không gian mạng đã làm suy giảm đáng kể năng lực phòng không của Iran. Nhiều trận địa radar, trung tâm chỉ huy và tổ hợp tên lửa phòng không bị phát hiện, chế áp hoặc phá hủy trước khi kịp phát huy hiệu quả. Việc đối phương có khả năng thu thập thông tin tình báo sâu, kết hợp sử dụng UAV, tên lửa hành trình tàng hình và các biện pháp gây nhiễu điện tử hiện đại đã khiến mạng lưới phòng không Iran rơi vào thế bị động. Sự thiếu vắng lực lượng tiêm kích hiện đại cũng làm giảm đáng kể khả năng phòng không chủ động, buộc Iran phải dựa chủ yếu vào các hệ thống tên lửa mặt đất.

Điểm đáng chú ý là dù không thể ngăn cản hoàn toàn các đợt không kích của đối phương, Iran vẫn duy trì được năng lực răn đe chiến lược thông qua kho tên lửa đạn đạo quy mô lớn, các căn cứ ngầm kiên cố và khả năng sản xuất UAV, tên lửa trong nước. Điều này cho thấy đối phương có thể giành ưu thế trên không nhưng rất khó vô hiệu hóa hoàn toàn sức mạnh quân sự của Iran trong thời gian ngắn.

Từ thực tiễn cuộc xung đột giữa liên minh Mỹ - Israel với Iran có thể thấy, phòng không Iran không phải là lực lượng yếu, song hiệu quả tác chiến chưa tương xứng với quy mô đầu tư và hình ảnh được xây dựng trong nhiều năm. Hệ thống này đủ sức đối phó với các đối thủ có trình độ công nghệ tương đương, nhưng gặp nhiều khó khăn trước các chiến dịch tiến công đường không công nghệ cao của Israel và Mỹ. Cuộc chiến cũng cho thấy, trong chiến tranh hiện đại, sức mạnh phòng không phụ thuộc ngày càng lớn vào khả năng tích hợp hệ thống, năng lực tác chiến điện tử, ưu thế thông tin và trình độ chỉ huy - kiểm soát. Đây chính là bài học đáng suy ngẫm đối với các quốc gia đang xây dựng lực lượng phòng không trong điều kiện chiến tranh công nghệ cao hiện nay.

Đại tá LÊ VĂN THÀNH