Một ngày cuối Đông năm 2025, tôi theo chân gần 300 cựu chiến binh thế hệ kháng chiến chống Mỹ cứu nước từ 2 tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh, cùng một số cựu chiến binh các tỉnh phía Bắc, hành quân về thăm Đình Mống ở xã Nho Quan, tỉnh Ninh Bình. Đây là hoạt động kỷ niệm 81 năm Ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam (22/12/1944 - 22/12/2025) và hướng tới kỷ niệm 75 năm thành lập Đại đoàn Đồng Bằng - Sư đoàn 320 (16/1/1951 - 16/1/2026) của Ban liên lạc truyền thống Đại đoàn khu vực Nghệ Tĩnh.
Xã Nho Quan mới được "khai sinh" từ ngày 1/7/2025 trên cơ sở hợp nhất thị trấn Nho Quan cùng hai xã Đồng Phong và Yên Quang. Huyện Nho Quan trước đây là một huyện miền núi phía Tây Bắc tỉnh Ninh Bình, nổi tiếng với cảnh quan thiên nhiên đa dạng, tiêu biểu là Vườn Quốc gia Cúc Phương. Nơi đây là địa bàn sinh sống lâu đời của đồng bào các dân tộc, đông nhất là người Mường, với nhiều di tích lịch sử, lễ hội văn hóa và các điểm du lịch sinh thái hấp dẫn.
Nếu như trước đây, người ta ví huyện Nho Quan là một "Ninh Bình thu nhỏ", thì nay, xã Nho Quan chính là hình ảnh thu nhỏ của huyện Nho Quan về cả kinh tế -xã hội lẫn các giá trị lịch sử - văn hóa truyền thống. Trước khi hợp nhất, thị trấn Nho Quan cùng 2 xã Đồng Phong và Yên Quang đều vinh dự được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, đồng thời là những điểm sáng trong phong trào xây dựng nông thôn mới. Nơi đây có Quốc lộ 12B nối từ Cồn Nổi của huyện Kim Sơn trước đây, cắt ngang Quốc lộ 1A ở vùng Tam Điệp để ngược lên các tỉnh Tây Bắc, như: Hòa Bình, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu… có chợ Đồng Phong là một trung tâm thương mại nổi tiếng ở khu vực phía Tây của tỉnh Ninh Bình cũ.
Thị trấn Nho Quan gắn liền với lịch sử phát triển của vùng đất Ninh Bình từ xa xưa. Đây vốn là một vùng nông thôn trù phú, được bao quanh bởi núi rừng và sông ngòi, tạo nên cảnh quan non nước hữu tình. Đặc biệt, hệ thống hồ Yên Quang, là những hồ nước ngọt tiếp giáp với Vườn quốc gia Cúc Phương, cùng với 2 hồ Yên Thắng và Đồng Thái là những hồ nước lớn nhất của tỉnh Ninh Bình ngày nay. Đây là nguồn nước thủy lợi, nuôi trồng thủy sản dồi dào và có tiềm năng phát triển du lịch sinh thái. Hệ thống hồ Yên Quang gồm 4 hồ lớn nằm liền nhau, được ngăn cách bằng hệ thống đập thủy lợi và là thắng cảnh thuộc vùng đệm của Vườn quốc gia Cúc Phương.
Cựu chiến binh Sư đoàn 320 ôn lại truyền thống tại Đình Mống (xã Nho Quan, tỉnh Ninh Bình).
Không chỉ là miền quê văn hiến giàu bản sắc văn hóa, có nhiều danh lam thắng cảnh, mảnh đất Việt cổ vùng Nho Quan còn giữ vị trí chiến lược trong lịch sử dựng nước và giữ nước. Nơi đây là quê hương của phong trào "luyện quân, lập công", là "An toàn khu" của tỉnh Ninh Bình và Liên khu 3 trong kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược. Thời chống Mỹ, Nho Quan là một trong những căn cứ hậu cần chiến lược và trung tâm huấn luyện bộ đội chi viện cho các chiến trường. Đặc biệt, địa bàn xã Nho Quan hiện nay, từng là đại bản doanh của Trung đoàn Tây Tiến những ngày đầu thành lập. Trung tuần tháng 5/2025, nhân dịp kỷ niệm 135 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19/5/1890-19/5/2025) và hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày thành lập Trung đoàn 52 Tây Tiến (1947-2027), Ban liên lạc truyền thống Tây Tiến phối hợp với Hội Cựu chiến binh tỉnh Ninh Bình và Huyện ủy Nho Quan đã tổ chức tọa đàm "Tuổi trẻ Nho Quan với bộ đội Tây Tiến". Tại cuộc hội ngộ này, một số cựu chiến binh Tây Tiến nay ở tuổi xưa nay hiếm cùng nhiều nhân chứng địa phương đã ôn lại những kỷ niệm keo sơn "cá - nước" những năm kháng chiến gian khổ. Đặc biệt là những trận chiến đấu ác liệt bên bờ sông Hoàng Long, xóm Bích Sơn và núi Ỷ Na… Đó là những trận chiến đấu thể hiện tinh thần "vì nước quên thân" của cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn Tây Tiến.
Trên địa bàn xã Nho Quan hiện nay còn có Đình Mống tọa lạc tại thôn Mống Trạch ven hồ Yên Quang. Theo các tài liệu cổ thư, đây là nơi thờ tự Công chúa Bạch Hoa, ái nữ của vua Trần Thuận Tông, chạy loạn Hồ Quý Ly cướp ngôi nhà Trần, nên đã dạt về đất này. Về sau, Đình Mống còn là nơi thờ tự các anh hùng dân tộc người Mường là Cai Giá và Hiệp Đề đã dấy binh khởi nghĩa chống thực dân Pháp xâm lược đầu năm 1889. Tại đây, ngày 16/1/1951, Đại đoàn Đồng Bằng - nay là Sư đoàn 320 được thành lập, do đồng chí Văn Tiến Dũng (sau này là Đại tướng, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng) làm Đại đoàn trưởng kiêm Chính ủy; đồng chí Vũ Oanh (sau này là Ủy viên Bộ Chính trị) làm Phó Chính ủy. Sự ra đời của Đại đoàn Đồng Bằng đã đánh dấu sự trưởng thành của Quân đội nhân dân Việt Nam. Đại đoàn đã tỏa đi khắp các chiến trường và lập nhiều chiến công vang dội, 2 lần được tuyên dương đơn vị Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Cũng tại Đình Mống, ngày 15/10/1953, Bộ chỉ huy chiến dịch Tây Nam Ninh Bình đã điều động một bộ phận của Đại đoàn Đồng Bằng, kết hợp với bộ đội địa phương đập tan một cuộc càn quét lớn của Pháp. Tiếp đó, ngày 3/11/1953, địch tiếp tục hành quân đến khu vực Đình Mống và lọt vào trận địa phục kích của bộ đội, du kích. Ngày nay, Đình Mống là một địa chỉ sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng và giáo dục truyền thống, được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh.
Trong cuộc giao lưu giữa cán bộ và nhân dân xã Nho Quan với các cựu chiến binh Đại đoàn Đồng Bằng - Sư đoàn 320, ông Lê Trần Hương, Phó chủ tịch UBND xã Nho Quan phấn khởi chia sẻ: Sau khi kiện toàn bộ máy theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp, xã đã tập trung triển khai các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, củng cố quốc phòng, giữ vững an ninh… và đạt được những kết quả bước đầu hết sức quan trọng. Thu nhập bình quân đầu người năm 2025 đạt 82,5 triệu đồng, vượt chỉ tiêu kế hoạch 10%. Các chỉ tiêu khác đều đạt và vượt so với kế hoạch đề ra.
Phát huy truyền thống văn hiến - anh hùng của quê hương cách mạng, quân và dân xã Nho Quan hôm nay mang theo niềm tự hào để bước vào cuộc hành trình mới cùng đất nước trong mùa Xuân Bính Ngọ 2026.
MAI NAM THẮNG