Sau phong trào Đồng Khởi (1960), cục diện cách mạng miền Nam chuyển từ thế gìn giữ lực lượng sang thế tiến công, công tác bảo đảm vũ khí, trang bị tại chỗ cho bộ đội chủ lực Miền và lực lượng du kích địa phương đánh địch đóng vai trò quan trọng, nhất là trong bối cảnh đường chi viện chiến lược từ miền Bắc (đường mòn Hồ Chí Minh) giai đoạn đầu kháng chiến chống Mỹ còn gặp vô vàn khó khăn, trở ngại.
Giai đoạn 1960-1962, Mỹ triển khai chiến lược "Chiến tranh đặc biệt", tăng cường xe bọc thép lội nước M113 và xây dựng hệ thống đồn bốt, hàng rào dây kẽm gai dày đặc nhằm cô lập cách mạng. Quân và dân miền Đông Nam Bộ đối mặt với bài toán làm thế nào để đánh bại phương tiện cơ giới hiện đại và xuyên thủng các hàng rào phòng thủ kiên cố của địch bằng vũ khí tự có? Vũ khí thô sơ như chông, mác, bẫy không còn đủ sức chống lại các phương tiện bọc thép; trong khi việc vận chuyển vũ khí có uy lực mạnh từ miền Bắc chưa thể đáp ứng kịp thời do mạng lưới giao liên chưa hoàn chỉnh. Vì vậy, yêu cầu vũ khí tại chỗ để đánh địch là nhiệm vụ quan trọng và cấp thiết.
Để hiện thực hóa mục tiêu tự chủ vũ khí, Ban Quân giới Miền quyết định thành lập và củng cố các xưởng cơ khí, trong đó chủ công là Xưởng B55 tại vùng đất lõi Chiến khu D. Xưởng B55 cùng với các đơn vị gồm A10 (Chiến khu Dương Minh Châu), X10 (Quân khu 5)… đã tạo thành thế chân kiềng vững chắc. Nhờ sự chi viện bí mật về cán bộ kỹ thuật, thợ cơ khí lành nghề từ miền Bắc vượt Trường Sơn vào Nam, Xưởng B55 nhanh chóng tập hợp được đội ngũ cán bộ, kỹ sư và công nhân có trình độ tay nghề cao để thực hiện nhiệm vụ cải tiến công nghệ chế tạo vũ khí, trang bị phục vụ bộ đội tác chiến. Trong số đó có Đại tá, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Thanh Vọng. Ông là một trong những trí thức Quân giới đầu ngành trong nghiên cứu mìn lõm và các loại vũ khí tự tạo chống xe bọc thép M113 và càn quét của địch.
Ngày 12/4/1963, chấp hành mệnh lệnh của Bộ Quốc phòng, kỹ sư Nguyễn Thanh Vọng cùng đoàn cán bộ, kỹ sư Quân giới rời miền Bắc. Đến ngày 22/12/1963, những người cuối cùng trong đoàn mới đặt chân tới chiến trường Nam Bộ. Năm 1964, tại căn cứ Bồ Túc (Tây Ninh), kỹ sư Nguyễn Thanh Vọng cùng cộng sự trong tổ kỹ thuật đã thiết kế và chế tạo thành công 8 quả mìn định hướng cỡ 300mm, nặng 11kg đầu tiên. Sau nhiều lần nổ thử nghiệm, mìn có uy lực công phá mạnh, đục thủng lớp thép dày 3mm, phá sạch hệ thống hàng rào kẽm gai nhiều lớp. Để có vật tư cho sản xuất, Xưởng B55 đã tổ chức nghiên cứu công nghệ đúc gang. Để đúc được gang làm vũ khí đòi hỏi phải có lò nung nhiệt độ cao, khuôn đúc chuẩn xác và nguồn nguyên liệu chất lượng cao. Tuy nhiên, giữa rừng sâu Chiến khu D, Xưởng B55 phải đối mặt với "3 không": không có lò luyện kim công nghiệp, không có nguồn gang thỏi nguyên chất và không có cát đúc tiêu chuẩn.
Bộ đội dùng mìn tự chế trong kháng chiến chống đế quốc Mỹ, cứu nước. Ảnh: TL
Để khắc phục khó khăn trên, Xưởng B55 tổ chức thu gom tôn cũ, đường ray tàu hỏa, vỏ bom đạn lép của địch; đồng thời sử dụng thùng nghiền thuốc đen có sẵn, quay ly tâm xử lý bề mặt trong điều kiện thiếu hóa chất tẩy rửa. Để có cát làm khuôn đúc, lính thợ B55 phải lặn lội vận chuyển cát chuyên dụng từ những vùng rất xa về căn cứ. Sau đó xây dựng các lò nung thủ công bằng gạch chịu lửa tự chế, dùng béc phun dầu hoặc than củi gỗ lim, táu, đinh, sến nấu phế liệu. Với tinh thần sáng tạo, lính thợ B55 đã đúc thành công vỏ mìn lõm bằng gang - loại vũ khí chống xe cơ giới có uy lực khủng khiếp, tính năng tương đương với các loại bộc phá, mìn định hướng hiện đại lúc bấy giờ.
Không dừng lại ở việc chế tạo vỏ mìn lõm bằng gang theo khuôn mẫu, kỹ sư Nguyễn Thanh Vọng cùng các cộng sự còn thực hiện cải tiến mìn lõm từ 4 chân thành 3 chân, giúp mìn đứng vững trên mọi địa hình, dốc đá, thậm chí dễ dàng treo trên thân cây mà vẫn điều chỉnh được chính xác tầm và hướng bắn vào mục tiêu. Tiếp đó vào đầu năm 1967, trước áp lực địch tăng cường càn quét bằng xe cơ giới, Xưởng B55 đã thiết kế, chế tạo loạt lớn mìn đánh xe đặc chủng mang tên MC-7 với nhiều hình thù khác nhau. Mìn MC-7 có đường kính 300mm, chứa 8kg thuốc nổ TNT, kết cấu mỏng, dẹt, cực kỳ thuận lợi cho việc gài giấu dưới lòng đường, giúp người lính tháo lắp nhanh trong đêm tối và có khả năng chống ẩm cao. Loại vũ khí này trở thành "khắc tinh" của trực thăng đổ bộ, tàu xuồng trên sông Tiền, sông Hậu và xe tăng địch. Ngoài mìn lõm, mìn MC-7, đúc gang, Xưởng B55 còn chế tạo được bộc phá rào, thủ pháo, mìn bộ binh, lựu đạn, súng tự tạo và các loại súng trường, súng kíp… trang bị cho bộ đội tác chiến trên chiến trường. Thành công của B55 đã cổ vũ các tỉnh, huyện khắp miền Nam thi đua lập ra các "Mặt trận Quân giới nhân dân", phát động toàn dân làm vũ khí, tạo nên thế trận "thiên la địa võng" khiến quân địch tổn hao sinh lực.
Sự kiện Xưởng B55 đúc được gang và nghiên cứu thiết kế, chế tạo thành công mìn lõm cùng một số loại vũ khí có hỏa lực mạnh trong giai đoạn đầu của cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ, cứu nước là mốc son trong lịch sử ngành Quân giới Việt Nam. Giữa hoàn cảnh thiếu thốn trăm bề ở Chiến khu D, những người lính thợ đã tự lực cánh sinh, vượt lên khó khăn để biến phế liệu chiến tranh thành vũ khí, biến vũ khí thô sơ thành vũ khí có hỏa lực mạnh, bẻ gãy các trận càn quét của Mỹ, ngụy, bảo vệ vững chắc căn cứ cách mạng.
Đại tá, TS. LÊ QUÝ THI*
TS. NGUYỄN THỊ CHINH**
*Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam
**Khoa Lý luận chính trị, Học viện Ngân hàng
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Lịch sử Viện Vũ khí (1947-2017), Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2017.
2. Lịch sử ngành kỹ thuật Quân đội nhân dân Việt Nam, tập 2 (1954-1975), Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2003.
3. Hồ Chí Minh toàn tập, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2002.
4. Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, Tư tưởng quân sự Hồ Chí Minh, Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2002.
5. Văn kiện quân sự của Đảng, tập 2, Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội 1976.