TỪ NỀN TẢNG TRUYỀN THỐNG
Phóng viên (PV): Thưa đồng chí, có lẽ không có câu nào phù hợp hơn lời chúc "mã đáo thành công" cho năm Bính Ngọ 2026! Nhưng với Tổng cục CNQP, thành công đã đến ngay trong năm 2025 với kết quả toàn diện trên các mặt công tác, trong đó có nghiên cứu KHCN - mảng công tác đồng chí giữ vai trò "người đứng đầu"? (Cười).
Thiếu tướng, TS. Dương Văn Yên (Cũng cười): Cảm ơn câu hỏi mang tính động viên của nhà báo! Thực ra, "một cây làm chẳng nên non", tôi nghĩ rằng, đây là công sức của cả tập thể, là sự kế thừa qua nhiều thế hệ để CNQP đạt được thành quả như ngày hôm nay. Cá nhân tôi chỉ đóng góp một phần rất nhỏ và vẫn đang tiếp tục nỗ lực học hỏi để cùng mọi người đạt được những thành tựu mới trong nghiên cứu KHCN phục vụ phát triển CNQP.
PV: Nghiên cứu khoa học là hành trình dài nhiều gian khổ, nhưng điều đó không làm khó được người lính CNQP. Thế nên, ở các cơ sở CNQP nòng cốt đều có "lớp cha trước, lớp con sau". Theo đồng chí, sự kế tục này mang ý nghĩa gì?
Thiếu tướng, TS. Dương Văn Yên: Ngành Quân giới - Tổng cục CNQP đã có bề dày truyền thống hơn 80 năm và cho đến nay, tấm gương của Thiếu tướng, Giáo sư, Viện sĩ, Anh hùng Lao động Trần Đại Nghĩa - người đặt nền móng xây dựng ngành khoa học kỹ thuật quân sự và CNQP Việt Nam, vẫn có sức ảnh hưởng sâu sắc và lan tỏa mạnh mẽ. Chúng ta học được ở ông tinh thần tận hiến, sẵn sàng hy sinh lợi ích cá nhân để phụng sự Tổ quốc. Chúng ta cũng không quên bậc tiền bối Võ Quý Huân, Ngô Gia Khảm và nhiều người lính Quân giới khác đã miệt mài lao động sáng tạo trong rừng sâu, núi thẳm để nghiên cứu, chế tạo vũ khí đánh địch. Chính tinh thần khắc phục mọi khó khăn, thầm lặng cống hiến và đạt được những kết quả quan trọng trong nghiên cứu khoa học, đã trở thành nét đẹp truyền thống CNQP, được trao truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác…
PV: Như vậy, truyền thống chính là tiền đề, nền tảng phát triển CNQP từ KHCN, thưa đồng chí?
Thiếu tướng, TS. Dương Văn Yên: Đúng vậy! Có thể thấy, ngay từ giai đoạn đầu thành lập, ngành Quân giới - CNQP đã lấy KHCN làm mũi nhọn, chìa khóa phát triển. Dưới sự lãnh đạo tài tình, sáng suốt của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đã thu hút được nhiều trí thức tài năng, có nhiều trải nghiệm thực tế ở các nước phát triển, trở thành tinh hoa dẫn dắt đội ngũ nghiên cứu, chế tạo các loại vũ khí tiên tiến, hiện đại, vượt xa nguồn lực của chúng ta hiện có lúc bấy giờ. Dựa vào KHCN để phát triển vũ khí tối tân, hiện đại trở thành truyền thống, được gìn giữ, phát huy cho đến ngày hôm nay; coi đó là hoạt động tự thân, sống còn, không cần ai thúc ép.
KHẲNG ĐỊNH VAI TRÒ NÒNG CỐT
PV: Đồng chí có nghĩ rằng, truyền thống tốt đẹp góp phần khẳng định vai trò nền tảng cốt lõi của KHCN trong phát triển CNQP hiện nay, đặc biệt là đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số?
Thiếu tướng, TS. Dương Văn Yên: Tất nhiên rồi! Phải khẳng định, KHCN chính là nền tảng cốt lõi để CNQP phát triển tự chủ, lưỡng dụng, hiện đại. Nhưng trong bối cảnh toàn cầu chuyển mạnh sang công nghệ số, công nghệ cao, nếu không nắm bắt kịp thời, chúng ta sẽ tụt hậu rất nhanh. Thấu suốt điều này, Bộ Chính trị, Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng đã ban hành các nghị quyết, chỉ thị về đẩy mạnh phát triển KHCN, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; các chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài; các đề án, dự án phát triển KHCN… mang lại cơ hội thúc đẩy phát triển CNQP trong kỷ nguyên số.
Nghiên cứu viên Viện Thuốc phóng Thuốc nổ làm việc tại phòng thí nghiệm. Ảnh: PHƯƠNG ĐĂNG
PV: Trong bối cảnh đó, chắc chắn là CNQP cũng cần thay đổi tư duy để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ, thưa đồng chí?
Thiếu tướng, TS. Dương Văn Yên: CNQP luôn xác định vai trò nòng cốt của KHCN, nhưng cần phải có sự chuyển biến mạnh mẽ hơn nữa, trước hết là về tư duy. Điểm chuyển quan trọng nhất là từ "đáp ứng nhu cầu trang bị" sang "dẫn dắt bằng KHCN", đi trước một bước trong nghiên cứu thiết kế, chế tạo, sản xuất. Điều này đòi hỏi sự đổi mới trong tư duy quản trị, trong cách thức tổ chức hoạt động nghiên cứu KHCN, trong mối liên kết giữa các viện nghiên cứu - nhà máy sản xuất và cơ sở đào tạo nhân lực. Đổi mới tư duy cũng là điều kiện tiên quyết để tạo đột phá trong nghiên cứu công nghệ khó, công nghệ lõi của CNQP.
PV: Vậy theo đồng chí, các công nghệ trụ cột sẽ tạo đột phá cho CNQP Việt Nam trong giai đoạn tới là gì?
Thiếu tướng, TS. Dương Văn Yên: Ở góc độ cá nhân, tôi nhận thấy một số nhóm công nghệ trụ cột có khả năng tạo ra bước phát triển đột phá cho CNQP Việt Nam. Trước hết là nhóm công nghệ số và mô phỏng, bao gồm thiết kế 3D, mô phỏng - mô hình hóa, công nghệ số hóa dây chuyền, phân tích dữ liệu và điều khiển thông minh. Đây là nền tảng để hình thành các nhà máy thông minh, giúp nâng cao năng suất, độ chính xác, đồng thời rút ngắn chu kỳ từ thiết kế đến chế tạo sản phẩm quốc phòng. Thứ hai là nhóm công nghệ vật liệu tiên tiến, trực tiếp nâng cao tính năng của vũ khí trang bị, đặc biệt đối với tên lửa, tàu chiến, khí tài và trang bị bảo vệ bộ binh. Thứ ba là công nghệ tự động hóa - robot - điều khiển, cho phép mở rộng phạm vi sản xuất các cấu kiện chính xác cao và thực hiện các quy trình nguy hiểm. Nội dung này cũng là cơ sở để phát triển trang bị không người lái và khí tài tự hành - xu hướng của thế giới hiện nay.
Bên cạnh đó, phải kể đến công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) và xử lý thông tin, phục vụ trinh sát, cảnh giới, chỉ huy - điều khiển, cũng như tối ưu hóa vận hành trang bị kỹ thuật. Sự kết hợp giữa AI và hệ thống truyền dẫn dữ liệu là tiền đề hình thành các dòng sản phẩm quốc phòng "thông minh" trong tương lai.
Tất nhiên, để các công nghệ nêu trên phát huy hiệu quả, phải đi kèm với đổi mới cơ chế quản lý KHCN, tăng cường đặt hàng và đầu tư chiều sâu cho nghiên cứu - phát triển…
THÁO ĐIỂM NGHẼN, GỠ NÚT THẮT
PV: Đồng chí đánh giá đâu là "điểm nghẽn" lớn nhất trong cơ chế quản lý KHCN hiện nay?
Thiếu tướng, TS. Dương Văn Yên: Tôi nghĩ, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở cơ chế quản lý KHCN chưa thực sự tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Nói cách khác, chúng ta vẫn chịu ảnh hưởng của tư duy "quản lý theo thủ tục", trong khi KHCN đòi hỏi "quản trị theo mục tiêu và hiệu quả". Hiện nay, nhiều dự án KHCN vẫn phải thực hiện các quy trình kiểm soát mang tính hành chính khá nặng nề - từ khâu lập đề cương, nghiệm thu cho đến thanh quyết toán. Điều này khiến các nhà khoa học và các đơn vị nghiên cứu mất nhiều thời gian xử lý giấy tờ, trong khi thời gian dành cho sáng tạo và nghiên cứu thực chất lại không được tối ưu. Với các dự án quốc phòng, đặc biệt là dự án công nghệ lõi, thì sự trì trệ về thủ tục có thể khiến chúng ta chậm nhịp so với công nghệ thế giới, thậm chí bỏ lỡ cơ hội.
Một điểm nghẽn khác là kết quả nghiên cứu chưa thực sự trở thành tài sản có giá trị, chưa có cơ chế rõ ràng để chuyển hóa kết quả nghiên cứu thành sản phẩm quốc phòng hay lưỡng dụng đưa vào sản xuất hàng loạt. Điều này làm giảm động lực đầu tư vào KHCN của cả doanh nghiệp và viện nghiên cứu. Ngoài ra, cơ chế đặt hàng và huy động nguồn lực xã hội cho CNQP chưa tương xứng với yêu cầu phát triển. Trên thế giới, các nền CNQP mạnh đều dựa trên hệ sinh thái KHCN gắn kết chặt chẽ giữa quân đội - doanh nghiệp - viện nghiên cứu - trường đại học - thị trường.
Bắn nghiệm thu đạn chống nhiễu trang bị trên xe chiến đấu bộ binh XCB-01. Ảnh: LÊ ANH
PV: Chất lượng nguồn nhân lực cũng là nhân tố ảnh hưởng đến tiến trình phát triển KHCN, thưa đồng chí?
Thiếu tướng, TS. Dương Văn Yên: Thực tế, trình độ KHCN của ta đi sau các nước phát triển hàng trăm năm, do vậy, chất lượng nguồn nhân lực cũng tỷ lệ thuận với trình độ phát triển. Thẳng thắn nhìn nhận, tuy chất lượng nguồn nhân lực CNQP ngày càng được nâng cao, đảm nhiệm được nhiều khâu căng, việc khó, những dự án, đề án lớn có ý nghĩa quyết định đến khả năng tự chủ của CNQP, nhưng xét riêng nhân lực trong lĩnh vực KHCN vẫn còn thiếu chuyên gia đầu ngành, tổng công trình sư, chưa hình thành được những nhóm nghiên cứu mạnh, chuyên sâu từng lĩnh vực. Nhận rõ những hạn chế này, Tổng cục đã đề ra nhiều chủ trương, giải pháp thu hút, trọng dụng nhân tài. Tôi hy vọng, trong tương lai sẽ có nhiều "hậu duệ Trần Đại Nghĩa" góp sức đẩy mạnh phát triển CNQP.
PV: Nguồn lực tài chính dành cho nghiên cứu - phát triển cũng là bài toán khó, thưa đồng chí?
Thiếu tướng, TS. Dương Văn Yên: (Cười) Bài toán khó nên không dễ tìm lời giải! Do quy mô sản xuất của ta ở mức nhỏ và vừa nên khả năng tự chủ về tài chính còn thấp, chưa đáp ứng được yêu cầu dành nguồn lực lớn cho nghiên cứu - phát triển sản phẩm mới, hiện đại. Nếu chỉ dựa vào ngân sách Nhà nước thì phải chấp nhận độ trễ do qua nhiều tầng quản lý, khó đẩy nhanh tiến độ và tính chủ động nghiên cứu. Trong khi điểm mấu chốt là phải đẩy nhanh tiến độ nghiên cứu vì trong thời đại 4.0, vòng đời của vũ khí trang bị rất ngắn, chỉ chậm một bước là lạc hậu, lỗi thời.
PV: Tôi được biết, Dự án nghiên cứu thiết kế, chế tạo xe chiến đấu bộ binh XCB-01 thành công là do CNQP đã quyết liệt "tháo điểm nghẽn, gỡ nút thắt" mà đồng chí vừa nêu?
Thiếu tướng, TS. Dương Văn Yên: Phải nói rằng, Dự án XCB-01 là minh chứng rõ nét cho tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám đương đầu với khó khăn, thử thách và biến khó khăn thành thuận lợi trong nghiên cứu - phát triển sản phẩm mới. Chẳng giấu gì nhà báo, khởi đầu dự án tưởng chừng không thể vượt qua những "nút thắt" về cơ chế, huy động nguồn lực… Nhưng với tinh thần chủ động, quyết liệt, Tổng cục CNQP đã mạnh dạn đề xuất với Bộ Quốc phòng cơ chế triển khai thực hiện, ở đó, Tổng cục giữ vai trò chủ trì, dẫn dắt, được chủ động tập hợp các ngành thế mạnh của các đơn vị trong và ngoài Quân đội, cùng đội ngũ cán bộ nghiên cứu giỏi trong toàn quân. Tổng cục cũng tích cực đề xuất nhiều đề tài lớn cùng với phương thức và cơ chế thực hiện, trên nguyên tắc tự chủ, tự lực. Cơ chế, chính sách không theo kịp thực tiễn thì phải đổi mới, vận dụng sáng tạo, linh hoạt và chính cơ chế sẽ lấy thực tiễn để hoàn thiện.
Có thể nói, Dự án XCB-01 thành công là nhờ sự "phá bỏ giới hạn", dám đề xuất cơ chế tháo gỡ nút thắt và tất nhiên là không thể thiếu sự đồng lòng hợp tác của các đơn vị trong toàn quân.
KỲ VỌNG BƯỚC PHÁT TRIỂN MỚI
PV: Ngoài nghiên cứu, chế tạo thành công xe XCB-01, XTC-02, Tổng cục CNQP còn ghi nhận những thành tựu nào trong nghiên cứu - phát triển KHCN những năm gần đây, thưa đồng chí?
Thiếu tướng, TS. Dương Văn Yên: Có thể khẳng định, Tổng cục CNQP đã đạt được nhiều thành tựu ở các lĩnh vực, nổi bật là: tự chủ công nghệ chế tạo vũ khí cho các quân binh chủng, trong đó các loại súng cầm tay, hỏa lực, chống tăng… đều có tính năng hiện đại của vũ khí bộ binh thế hệ mới. Vật tư kỹ thuật cho sản xuất vũ khí bộ binh cũng đã tự chủ rất sâu, thậm chí có một số loại rất ít nước sản xuất được. Đối với đạn hỏa lực, đạn chống tăng… đạt tầm bắn xa, uy lực tốt. Khí tài - đặc biệt là khí tài ngắm đêm, cũng có bước tiến vượt bậc, phát triển lên đến hàng chục loại. Trong lĩnh vực đóng tàu, CNQP có phương pháp đóng các mác tàu trọng tải lên đến 5.000 tấn.
PV: Để KHCN luôn là trụ cột vững chắc cho phát triển CNQP, điều cần làm hiện nay là gì, thưa đồng chí?
Thiếu tướng, TS. Dương Văn Yên: Một trong những điểm yếu của CNQP Việt Nam là năng lực nghiên cứu - phát triển. Do đó theo tôi, chúng ta cần tiếp tục tăng đầu tư chiều sâu cho các viện nghiên cứu; hoàn thiện cơ sở thí nghiệm, phòng thử nghiệm tiêu chuẩn quốc tế; thúc đẩy đặt hàng nghiên cứu từ các đơn vị sử dụng trang bị. Bên cạnh đó, cần phát triển mô hình đồng thiết kế - đồng phát triển với nhà máy sản xuất để rút ngắn thời gian từ nghiên cứu đến sản phẩm. Đặc biệt, phải xây dựng cơ chế để kết quả nghiên cứu thực sự trở thành tài sản, có giá trị và được ứng dụng vào sản xuất.
PV: Nhân lực chất lượng cao cũng là một thách thức trong phát triển CNQP. Đồng chí có đề xuất gì để xây dựng đội ngũ đủ mạnh, ngang tầm với yêu cầu nhiệm vụ?
Thiếu tướng, TS. Dương Văn Yên: Trong bất kỳ lĩnh vực nào, con người là yếu tố quyết định sự phát triển. Đối với CNQP, để đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới, cần có chính sách thu hút chuyên gia đầu ngành, kỹ sư giỏi; tạo lập môi trường nghiên cứu thuận lợi; gắn đào tạo với yêu cầu thực tế của các dự án CNQP. Hiện nay, Bộ Quốc phòng đang đẩy mạnh liên kết giữa các học viện, nhà trường với doanh nghiệp quốc phòng; đồng thời, khuyến khích mô hình đào tạo gắn với thực hành tại nhà máy, viện nghiên cứu. Mục tiêu là xây dựng đội ngũ KHCN có bản lĩnh, có năng lực làm chủ công nghệ phức tạp, tiên tiến, hiện đại. KHCN là luôn nhìn về phía trước và phải quyết tâm chinh phục những đỉnh cao mới. Ví dụ đối với vũ khí bộ binh, phải đặt mục tiêu thao tác dễ hơn, tuổi thọ cao hơn; đạn phải uy lực tốt hơn, không chỉ chạm nổ mà phải cận đích… Đề xuất đề tài nghiên cứu tích hợp hệ thống, công nghệ cao điển hình như XCB-01, XTC-02… phải có nhiều điểm nổi trội hơn các phiên bản hiện có trên thế giới.
PV: Có thể thấy, CNQP có nhiều mục tiêu cần đạt được. Vậy đâu là yếu tố mang tính đột phá để phát huy hiệu quả KHCN phục vụ phát triển CNQP trong thời gian tới?
Thiếu tướng, TS. Dương Văn Yên: Tôi nghĩ, yếu tố đột phá là hoàn thiện cơ chế, chính sách: từ đầu tư nghiên cứu, mua sắm công nghệ, đến cơ chế chuyển giao, thương mại hóa sản phẩm. Khi hành lang pháp lý được thông thoáng, các đơn vị mới có thể chủ động hơn trong ứng dụng công nghệ mới, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển sản phẩm lưỡng dụng theo nhu cầu thị trường. Đây là điều kiện để CNQP Việt Nam phát triển nhanh, hiện đại và bền vững.
PV: Trước thềm Tết Nguyên đán 2026, đồng chí có thông điệp gì gửi tới đội ngũ cán bộ KHCN trong Tổng cục CNQP?
Thiếu tướng, TS. Dương Văn Yên: Năm Bính Ngọ 2026, qua Tạp chí CNQP và Kinh tế, tôi rất mong đội ngũ cán bộ KHCN hãy làm việc với khí thế "bát mã truy phong", nhất là phải luôn vững tâm, bền chí, dám nghĩ, dám làm và đã làm là thành công. Tôi cũng tin tưởng rằng, KHCN sẽ luôn là điểm tựa vững chắc để phát triển CNQP Việt Nam tự chủ, tự lực, tự cường, lưỡng dụng, hiện đại, gắn kết chặt chẽ và thực sự trở thành mũi nhọn của công nghiệp quốc gia.
PV: Trân trọng cảm ơn đồng chí!
HÀ ANH (Thực hiện)