Xu hướng phát triển UAV giá rẻ

HIỆU QUẢ TRÊN CHIẾN TRƯỜNG

UAV giá rẻ đã và đang tạo ra sự chuyển biến mang tính hệ thống đối với môi trường tác chiến bởi khả năng cơ động, tập trung lực lượng và triển khai đội hình. Đặc biệt, với giá thành chỉ vài trăm USD đến vài nghìn USD, các UAV này có thể tiêu diệt chính xác các mục tiêu có giá trị cao như xe tăng, xe bọc thép, trận địa pháo hoặc công sự kiên cố. Trong cuộc xung đột Nga - Ukraine, việc Nga sử dụng UAV Shahed-136 theo từng đợt lớn đã chứng minh hiệu quả tấn công các mục tiêu chiến lược nằm sâu trong hậu phương Ukraine. Với đặc tính bay thấp, tiết diện phản xạ radar nhỏ, quỹ đạo linh hoạt và khả năng triển khai số lượng lớn, UAV trở thành thách thức không nhỏ đối với hệ thống phòng không. Quan trọng hơn, chúng còn buộc đối phương phải duy trì trạng thái phòng thủ liên tục, tiêu tốn nguồn lực đáng kể và chịu áp lực tâm lý kéo dài. Trong nhiều trường hợp, UAV còn được sử dụng như một "công cụ trinh sát-kích hoạt", nhằm làm lộ vị trí hệ thống phòng không trước khi tiến hành các đòn tấn công chính xác cao.

Tại Trung Đông, cuộc đối đầu giữa Israel và Iran đã thể hiện rõ xu hướng phát triển cao hơn của UAV giá rẻ, đó là tác chiến bầy đàn kết hợp đa phương tiện. Iran triển khai đồng thời hàng trăm UAV cùng với tên lửa hành trình và tên lửa đạn đạo, tạo thành các đòn tấn công nhiều lớp. Trong đó, UAV đóng vai trò "lớp tiên phong", gây áp lực lớn lên hệ thống phòng không Iron Dome. Áp lực từ số lượng lớn mục tiêu bay thấp, phân tán và tiếp cận từ nhiều hướng đã gây ra tình trạng quá tải cục bộ trong một số thời điểm, làm suy giảm hiệu quả đánh chặn và tạo điều kiện cho đòn tấn công xuyên thủng. Thực tiễn cho thấy, ngay cả những hệ thống phòng không tiên tiến nhất cũng có thể bị "qua mặt" khi phải đối mặt với chiến thuật sử dụng số lượng lớn UAV giá rẻ một cách hợp lý.

Như vậy, trong chiến tranh hiện đại, yếu tố quyết định không chỉ ở trình độ công nghệ cao, mà còn phụ thuộc vào khả năng tối ưu hóa chi phí và duy trì cường độ tác chiến trong thời gian dài. Với ưu thế về khả năng sản xuất hàng loạt, UAV giá rẻ đã trở thành công cụ lý tưởng cho chiến tranh tiêu hao, góp phần làm thay đổi căn bản cách thức tiến hành chiến tranh trong thế kỷ XXI.

Đại tướng Phan Văn Giang, Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng (nay là Phó Thủ tướng Chính phủ - Bộ trưởng Bộ Quốc phòng) và lãnh đạo Bộ Quốc phòng xem một số sản phẩm UAV do Tổng cục CNQP nghiên cứu, chế tạo (tháng 8/2025).   Ảnh: NAM ANH

TÁC ĐỘNG ĐẾN NGHỆ THUẬT TÁC CHIẾN

UAV giá rẻ thúc đẩy hình thành không gian đối kháng mới, đó là tác chiến điện tử và hệ thống chống UAV (C-UAV). UAV giá rẻ thường phụ thuộc vào các kênh liên lạc và dẫn đường như GPS, tín hiệu điều khiển vô tuyến hoặc liên kết dữ liệu, do đó, dễ bị gây nhiễu, chế áp hoặc chiếm quyền điều khiển. Tuy nhiên, điểm khác biệt của UAV giá rẻ so với các hệ thống vũ khí truyền thống nằm ở khả năng triển khai với số lượng lớn, cho phép áp dụng chiến thuật "lấy số lượng bù chất lượng". Điều này có nghĩa là ngay cả khi một tỷ lệ đáng kể UAV bị vô hiệu hóa bởi các biện pháp phòng thủ hoặc tác chiến điện tử, số lượng còn lại vẫn có thể duy trì hiệu quả tác chiến tổng thể.

Chính đặc điểm này đã buộc các quốc gia phải điều chỉnh sang mô hình phòng thủ đa tầng, đa lớp, xây dựng vòm phòng không bền vững, trong đó các hệ thống C-UAV được tổ chức theo hướng kết hợp nhiều loại cảm biến và phương tiện tác chiến khác nhau. Cụ thể, radar tầm thấp được sử dụng để phát hiện các mục tiêu bay chậm, bay thấp; cảm biến quang học và hồng ngoại hỗ trợ nhận dạng mục tiêu; các hệ thống cảm biến RF giúp phát hiện và định vị nguồn phát tín hiệu điều khiển; trong khi các biện pháp gây nhiễu điện tử và chiếm quyền điều khiển được triển khai nhằm vô hiệu hóa UAV từ xa. Ở cấp độ cao hơn, UAV giá rẻ ngày càng được tích hợp sâu vào mạng lưới điều khiển tác chiến quy mô lớn, hình thành một hệ sinh thái tác chiến số hóa, trong đó dữ liệu được thu thập, xử lý và chia sẻ theo thời gian thực giữa các thành phần như trinh sát, hỏa lực và tác chiến điện tử. Lúc này, UAV trở thành một "nút" trong mạng lưới, có khả năng vừa thu thập thông tin, vừa truyền dữ liệu, vừa trực tiếp tham gia tiến công hoặc hỗ trợ điều hành tác chiến.

Đáng chú ý, sự phát triển cùng lúc UAV và C-UAV đã tạo ra một cuộc chạy đua công nghệ và chiến thuật trong lĩnh vực tác chiến điện tử; dẫn đến sự chuyển dịch quan trọng trong nghệ thuật quân sự: từ ưu tiên tiêu diệt mục tiêu bằng hỏa lực trực tiếp sang ưu tiên kiểm soát phổ điện từ, thông tin và làm chủ không gian tác chiến số hóa.

HƯỚNG PHÁT TRIỂN ĐỐI VỚI VIỆT NAM

Thời gian qua, việc thực hiện có hiệu quả các nghị quyết về xây dựng và phát triển công nghiệp quốc phòng (CNQP), đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đã thúc đẩy mạnh mẽ việc nghiên cứu, thiết kế, chế tạo vũ khí, trang bị kỹ thuật mới, hiện đại của Tổng cục CNQP. Nhiều sản phẩm UAV đã được các đơn vị thuộc Tổng cục nghiên cứu, chế tạo thành công, như: UAV trinh sát BTS-99 của Nhà máy Z199; UAV cảm tử BXL-01 của Nhà máy Z131; UAV vận tải, UAV chữa cháy của Nhà máy Z113… Qua đó khẳng định bước tiến về năng lực tự chủ công nghệ, góp phần hình thành hệ thống trang bị phù hợp với yêu cầu tác chiến hiện đại. Tuy nhiên, quá trình phát triển UAV giá rẻ vẫn cần tiếp tục theo một số hướng, đó là:

Thứ nhất, phát triển UAV giá rẻ theo hướng hệ thống hóa và tích hợp. Xây dựng một hệ sinh thái UAV đa tầng, bao gồm UAV trinh sát, UAV tấn công và UAV đánh chặn, được kết nối trong một mạng lưới điều khiển tác chiến quy mô lớn, bảo đảm khả năng chia sẻ dữ liệu và phối hợp tác chiến trong toàn đội hình. Đồng thời, chú trọng phát triển các giải pháp nâng cao khả năng kháng nhiễu, tự chủ điều khiển và giảm phụ thuộc vào tín hiệu bên ngoài, nhằm bảo đảm UAV có thể hoạt động hiệu quả trong môi trường tác chiến điện tử phức tạp.

UAV chiến đấu do Nhà máy Z113 nghiên cứu sản xuất, trưng bày tại Triển lãm Quốc phòng Quốc tế Việt Nam 2024. Ảnh: NAM ANH

Thứ hai, phát triển một số tính năng cốt lõi mang tính quyết định của UAV; ứng dụng các giải pháp như nhảy tần, liên kết đa kênh và kết hợp dẫn đường GPS - quán tính - quang học. Tiếp đến là nâng cao mức độ tự chủ cho phép UAV có thể thực hiện nhiệm vụ theo chương trình định trước, tự nhận diện mục tiêu và tiếp tục hoạt động ngay cả khi mất liên lạc với người điều khiển. Tăng cường khả năng tác chiến bầy đàn, trong đó nhiều UAV có thể liên kết, chia sẻ dữ liệu và phối hợp tấn công, tạo ra hiệu ứng bão hòa, gây quá tải hệ thống phòng không đối phương. Bên cạnh đó, UAV cần được tối ưu theo hướng tàng hình hệ thống, giảm khả năng bị phát hiện thông qua việc giảm tín hiệu radar, hồng ngoại và âm thanh, kết hợp với chiến thuật bay thấp, lợi dụng địa hình để nâng cao khả năng tiếp cận mục tiêu.

Thứ ba, kết hợp UAV với chiến tranh nhân dân, trong đó không chỉ lực lượng chính quy mà cả lực lượng dự bị, dân quân tự vệ cũng có thể tham gia vận hành và khai thác UAV ở mức độ phù hợp. Qua đó, tạo ra một mạng lưới tác chiến rộng khắp, phân tán nhưng liên kết chặt chẽ, khó bị vô hiệu hóa. Cùng với đó, việc phát triển công nghiệp UAV trong nước, từ nghiên cứu, thiết kế đến chế tạo và bảo đảm kỹ thuật là yêu cầu mang tính chiến lược nhằm tăng cường tính tự chủ, nâng cao khả năng duy trì tác chiến và giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài.

UAV giá rẻ đã chứng minh vai trò trong chiến tranh hiện đại, làm thay đổi căn bản phương thức tác chiến và cán cân lực lượng. Đối với Việt Nam, UAV giá rẻ là xu hướng phát triển tất yếu, phù hợp với điều kiện thực tiễn và nghệ thuật quân sự. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, cần tiếp cận theo hướng hệ thống, tích hợp và tự chủ, qua đó xây dựng một hệ sinh thái UAV hoàn chỉnh, góp phần nâng cao năng lực phòng thủ và bảo vệ vững chắc Tổ quốc trong mọi tình huống.

Thượng tá, ThS. NGUYỄN SƠN DƯƠNG

Cục Quản lý công nghệ/Tổng cục Công nghiệp quốc phòng